W jaki sposób rozliczyć się z ZUS z dodatkowych przychodów

Przepisy umożliwiają uzyskiwanie przychodu przez osoby uprawnione do zasiłku lub świadczenia przedemerytalnego. Jeśli jednak jest to przychód z działalności objętej obowiązkiem ubezpieczeń społecznych, możliwości dorabiania są bardzo ograniczone. Wyznaczone zostały bowiem dwa dość niskie progi zarobkowe, których przekroczenie powoduje zmniejszenie lub zawieszenie świadczenia bądź zasiłku.

Pierwszym progiem zarobkowym jest graniczna kwota przychodu. Wynosi ona 70 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w roku kalendarzowym poprzedzającym termin waloryzacji ogłoszonego przez prezesa GUS dla celów emerytalnych. W poprzednim roku rozliczeniowym, trwającym od 1 marca 2009 r. do 28 lutego 2010 r., wynosiła ona 2060,80 zł, a od 1 marca 2010 r. wynosi 2172,10 zł. Jeśli przychód osiągany przez świadczeniobiorcę przekracza ten limit, świadczenie lub zasiłek przedemerytalny podlega zawieszeniu. Gdy go nie przekracza, ZUS porównuje łączną kwotę przychodu i świadczenia z dopuszczalną kwotą przychodu wynoszącą 50 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia. Kwota ta od 1 marca 2009 r. do 28 lutego 2010 r. wynosiła 1472 zł, a od 1 marca 2010 r. wnosi 1551,50 zł. Jeśli suma świadczenia i przychodu jest wyższa od tej kwoty, ZUS zmniejsza zasiłek lub świadczenie przedemerytalne. Zmniejszenie to jest równe kwocie przekroczenia dopuszczalnej kwoty przychodu pomniejszonej o obowiązkowe składki na ubezpieczenia społeczne finansowane przez osobę ubezpieczoną i ustalone od kwoty przekroczenia. Przepisy gwarantują jednak, że po zmniejszeniu świadczenie nie może być niższe od gwarantowanej kwoty, która w poprzednim roku rozliczeniowym wynosiła 402,01 zł, a od 1 marca została podwyższona do 420,58 zł.

Należy podkreślić, że w przypadku, gdy kwota zasiłku albo świadczenia przedemerytalnego przekracza dopuszczalną kwotę przychodu, a osoba uprawniona osiąga jakikolwiek przychód z działalności zarobkowej podlegającej obowiązkowi ubezpieczeń społecznych, świadczenie to podlega zawieszeniu bez względu na wysokość tego przychodu.

Osoby uprawnione do świadczeń muszą powiadomić ZUS o zamiarze osiągania przychodu. Na tej podstawie ZUS może wstrzymać wypłatę świadczenia lub odpowiednio zmniejszyć jego wysokość. Natomiast po zakończeniu roku rozliczeniowego, w terminie do końca maja, powinny zawiadomić ZUS o rocznej kwocie przychodu. Na podstawie dostarczonego zaświadczenia lub oświadczenia o przychodzie ZUS dokonuje jego rozliczenia.

Obowiązek poinformowania o przychodzie ciąży również na pracodawcy, zleceniodawcy, a w przypadku gdy chodzi o osobę pełniącą służbę - na właściwej jednostce organizacyjnej, jeśli u tych podmiotów świadczeniobiorca osiągał przychód mający wpływ na zawieszenie lub zmniejszenie świadczenia bądź zasiłku przedemerytalnego. Podmioty te, po zakończeniu roku rozliczeniowego, zobowiązane są wystawić osobom ubezpieczonym odpowiednie zaświadczenie i dopilnować, aby zostało one dostarczone do ZUS.

Natomiast osoby opłacające składki na ubezpieczenia społeczne same za siebie, np. prowadzący działalność gospodarczą, zobowiązane są złożyć oświadczenie o kwocie osiągniętego przychodu w poprzednim roku rozliczeniowym.

Nie muszą rozliczać się z ZUS z przychodu za poprzedni rok rozliczeniowy przede wszystkim te osoby, które uzyskiwały przychód z działalności nieobjętej obowiązkiem ubezpieczeń społecznych, np. z umów o dzieło zawartych z innym podmiotem niż własny pracodawca i niewykonywanych na rzecz pracodawcy, praw autorskich i patentowych czy też honorariów za działalność twórczą lub artystyczną.

Nie muszą się również rozliczać osoby, które uzyskały przychód wprawdzie w trakcie poprzedniego roku rozliczeniowego, ale z tytułu działalności wykonywanej przed ustaleniem prawa do świadczenia (zasiłku) przedemerytalnego lub po ustaniu prawa do tego świadczenia.

Obowiązek rozliczenia nie dotyczy również świadczeniobiorców, którzy w okresie od 1 marca 2009 r. do 28 lutego 2010 r. uprawnieni byli do świadczenia przedemerytalnego w wysokości przekraczającej dopuszczalną kwotę przychodu, tj. 1472 zł i osiągali jakikolwiek przychód z działalności zarobkowej podlegającej obowiązkowi ubezpieczeń społecznych lub z tytułu służby. W takiej bowiem sytuacji świadczenie podlega zawieszeniu na bieżąco, a więc za konkretne miesiące, w których osiągnęli wspomniany przychód.

Osoby uprawnione do świadczenia lub zasiłku przedemerytalnego muszą rozliczyć się z przychodu uzyskanego w całym poprzednim roku rozliczeniowym. Rok ten trwał od 1 marca 2009 r. do 28 lutego 2010 r. Czasami jednak rozliczeniu podlega przychód tylko z części okresu rozliczeniowego. Na zawieszenie lub zmniejszenie świadczenia lub zasiłku przedemerytalnego nie wpływa bowiem przychód uzyskany z tytułu działalności wykonywanej przed nabyciem prawa do jednego z tych świadczeń lub po ustaniu tego prawa.

Należy podkreślić, że osoba, której w trakcie okresu rozliczeniowego ustało prawo do świadczenia lub zasiłku przedemerytalnego, może wystąpić do ZUS o dokonanie rozliczenia wcześniej niż po zakończeniu tego okresu. Jeśli jednak tego nie zrobiła, zaświadczenie lub oświadczenie o przychodzie powinna dostarczyć w terminie przewidzianym dla wszystkich świadczeniobiorców, czyli do końca maja.

Na zawieszenie lub zmniejszenie świadczenia bądź zasiłku przedemerytalnego wpływa przychód z działalności objętej obowiązkiem ubezpieczeń społecznych lub z tytułu służby. Taki też przychód podlega rozliczeniu po zakończeniu roku rozliczeniowego. Obowiązkowi ubezpieczeń społecznych podlega m.in. przychód z tytułu wykonywania:

● zatrudnienia w ramach stosunku pracy,

● pracy na podstawie umowy o pracę nakładczą,

● pracy na podstawie umowy agencyjnej lub umowy-zlecenia, innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, lub współpracy przy wykonywaniu tych umów,

● pozarolniczej działalności (w tym działalności gospodarczej) oraz współpracy przy jej wykonywaniu.

Nie zawsze wykonywanie jednej z wymienionych działalności zarobkowych powoduje konieczność opłacania składek na ubezpieczenia społeczne. Powodem zwolnienia z ich płacenia może być np. posiadanie innego tytułu do obowiązkowych ubezpieczeń lub ustalenie prawa do renty rodzinnej. Nie oznacza to jednak, że przychód z takiej działalności można osiągać bez ograniczeń. Wpływa on bowiem na zawieszenie lub zmniejszenie pobieranego świadczenia, a zatem podlega również rocznemu rozliczeniu.

Jak już wcześniej wspomniano, na zawieszenie lub zmniejszenie świadczenia bądź zasiłku przedemerytalnego wpływa również przychód z tytułu służby. Chodzi m.in. o służbę pełnioną w: Wojsku Polskim, Policji, Służbie Więziennej, Państwowej Straży Pożarnej.

Zasadą jest, że w celu rozliczenia z ZUS należy wykazać przychód z działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczeń społecznych, który stanowi podstawę wymiaru składek na te ubezpieczenia. W przypadku pracowników jest to przychód w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych (a więc m.in. wynagrodzenia zasadnicze, za godziny nadliczbowe).

Rozliczeniu podlegają również określone kwoty wypłacane w czasie trwania stosunku pracy, od których nie odprowadza się składek na ubezpieczenia społeczne. Dotyczy to wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy, a także zasiłków: chorobowego, macierzyńskiego i opiekuńczego, świadczenia rehabilitacyjnego i wyrównawczego oraz zasiłku i dodatku wyrównawczego.

Nie należy natomiast wykazywać w przychodzie składników wymienionych w rozporządzeniu w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Dotyczy to m.in.: nagród jubileuszowych, które według zasad określających warunki ich przyznawania przysługują pracownikowi nie częściej niż co pięć lat, odpraw, odszkodowań i rekompensat wypłacanych pracownikom z tytułu wygaśnięcia lub rozwiązania stosunku pracy.

Zaświadczenie o przychodzie osiągniętym w okresie od 1 marca 2009 r. do 28 lutego 2010 r. wystawia płatnik składek zatrudniający osobę uprawnioną do zasiłku lub świadczenia przedemerytalnego. Powinno ono przede wszystkim wskazywać kwotę przychodu wypłaconego w poprzednim roku rozliczeniowym. Ustalając tę kwotę, płatnik składek powinien ująć wszystkie składniki przychodu, które wpływają na zawieszenie lub zmniejszenie zasiłku bądź świadczenia przedemerytalnego. Nie jest konieczne, aby w zaświadczeniu zostały wykazane kwoty wypłacone w poszczególnych miesiącach. Wystarczy łączne wykazanie przychodu za cały rok, gdyż w przypadku świadczeń i zasiłków przedemerytalnych nie ma możliwości rozliczenia tego przychodu w stosunku miesięcznym. Zaświadczenie powinno oczywiście spełniać wszelkie wymogi formalne przewidziane dla tego rodzaju dokumentu. Płatnik składek powinien więc podać własną nazwę i adres oraz datę i miejscowość wystawienia zaświadczenia, a także nazwę i adres jednostki ZUS wypłacającej świadczenie.

W zaświadczeniu należy też zamieścić imię i nazwisko osoby ubezpieczonej, jej numer PESEL, adres zamieszkania oraz okres, w którym jest (była) u płatnika zatrudniona. Wskazane jest również podanie numeru i symbolu świadczenia przysługującego osobie ubezpieczonej. Zaświadczenie musi być podpisane przez upoważnioną do tego osobę, a także powinno zawierać jej imienną pieczątkę.

Podobne wymogi dotyczą oświadczenia o przychodzie składanym przez osobę opłacającą składki na ubezpieczenia społeczne za siebie, czyli np. przez osobę prowadzącą działalność gospodarczą. Oprócz wskazania przychodu oraz okresu prowadzenia działalności dorabiający do zasiłku lub świadczenia przedemerytalnego musi podać imię i nazwisko, adres zamieszkania, datę i miejscowość złożenia oświadczenia, nazwę i adres jednostki ZUS, a także symbol i numer wypłacanego świadczenia. Na oświadczeniu musi się oczywiście podpisać.

Z dokumentu składanego w ZUS w celu rozliczenia powinno wynikać, w jakiej wysokości procentowej osoba uprawniona do zasiłku lub świadczenia przedemerytalnego finansuje składki na ubezpieczenia społeczne. Jest to niezbędne do ustalania kwoty zmniejszenia zasiłku i świadczenia przedemerytalnego.

ZUS pomniejsza bowiem kwotę przekroczenia dopuszczalnej kwoty przychodu o obowiązkowe składki na ubezpieczenia społeczne należne od osoby ubezpieczonej. Stopy procentowej składek finansowanych przez ubezpieczonego nie muszą podawać pracodawcy wystawiający zaświadczenia dla pracowników. Dla tej grupy ubezpieczonych stopa procentowa wspomnianych składek jest jednakowa - wynosi 13,71 proc. Obowiązek taki mają natomiast zawsze osoby prowadzące pozarolniczą działalność - muszą one podać stopę procentową składek na ubezpieczenie wypadkowe oraz wskazać, czy opłacają składkę na ubezpieczenie chorobowe.

Rozliczając przychód osoby uprawnionej do zasiłku lub świadczenia przedemerytalnego, uzyskany w okresie od marca 2009 r. do lutego 2010 r., ZUS sprawdzi najpierw, czy przychód ten przekroczył roczną graniczną kwotę przychodu ustaloną dla tego okresu (24 729,60 zł). W przypadku przekroczenia tego progu zarobkowego ZUS stwierdzi, że świadczenie powinno być w całym roku zawieszone. Jeśli było one wypłacane przez cały lub część roku rozliczeniowego w pełnej lub zmniejszonej wysokości, wyda decyzję o obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń.

Gdy natomiast okaże się, że przychód wynikający z zaświadczenia lub oświadczenia nie przekroczy granicznej kwoty przychodu, ZUS zsumuje świadczenie (zasiłek) przedemerytalny przysługujący w całym roku rozliczeniowym oraz osiągnięty w tym okresie przychód i otrzymaną kwotę porówna do rocznej dopuszczalnej kwoty przychodu. W roku rozliczeniowym 2009/2010 wynosi ona 17 664 zł.

Jeśli suma rocznej kwoty świadczenia i przychodu przekroczyła roczną dopuszczalną kwotę przychodu, ZUS ustali zmniejszenie świadczenia (zasiłku) przedemerytalnego. Zmniejszenie to będzie równe kwocie przekroczenia rocznej dopuszczalnej kwoty przychodu pomniejszonej o obowiązkowe składki na ubezpieczenia społeczne należne od ubezpieczonego i ustalone od kwoty przekroczenia.

Tak zmniejszone świadczenie nie może być niższe od gwarantowanej rocznej kwoty, która w roku rozliczeniowym 2009/2010 wyniosła 4824,12 zł.

W przypadku jeżeli zostanie stwierdzone zmniejszenie świadczenia, może się okazać, że świadczeniobiorca będzie musiał zwrócić do ZUS określoną kwotę lub też ZUS będzie musiał wypłacić mu odpowiednie wyrównanie. Wszystko zależy od tego, czy i w jakiej wysokości świadczenie było wypłacane w roku rozliczeniowym.

W przypadku gdy suma rocznej kwoty świadczenia i przychodu nie przekroczy rocznej dopuszczalnej kwoty przychodu, ZUS stwierdzi, że przysługiwało ono w całym rozliczanym roku w pełnej wysokości. Może się wtedy okazać, że ZUS będzie zobowiązany do wypłaty wyrównania, gdy świadczenie było zawieszone lub też było wypłacane w zmniejszonej wysokości.

Jan P. od 2003 roku jest uprawniony do świadczenia przedemerytalnego. Po waloryzacji od 1 marca 2009 r. świadczenie to wynosiło 1550,45 zł. Od 1 lutego 2009 r. podjął zatrudnienie na podstawie umowy o pracę. Ponieważ był zatrudniony na 1/4 etatu, miesięczne wynagrodzenie wynosiło 700 zł. Jan P. poinformował ZUS o uzyskiwaniu przychodu. Na tej podstawie ZUS wstrzymał wypłatę świadczenia od marca 2009 roku. Wypłata została podjęta dopiero od kwietnia 2010 roku, gdyż nastąpiło rozwiązanie stosunku pracy. Świadczeniobiorca nie musi informować ZUS o przychodzie uzyskanym w roku rozliczeniowym 2009/2010. Przez cały ten okres świadczenie było bowiem zawieszone ze względu na to, że jego wysokość przekraczała dopuszczalną kwotę przychodu.

Od 1 kwietnia 2009 r. 55-letnia kobieta nabyła prawo do świadczenia przedemerytalnego. Od tego czasu aż do dziś nie podjęła żadnego zatrudnienia. Jednak w lipcu 2009 r. były pracodawca wypłacił jej zaległe wynagrodzenie za kilka miesięcy 2008 roku. Pomimo uzyskania tego przychodu w trakcie roku rozliczeniowego 2009/2010 nie jest ona zobowiązana do rozliczenia z ZUS z tego wynagrodzenia. Przychód został bowiem uzyskany z tytułu pracy wykonywanej przed nabyciem prawa do świadczenia.

Hanna P. ma prawo do świadczenia przedemerytalnego od maja 2008 roku. Od 1 stycznia 2009 r. rozpoczęła wykonywanie umowy-zlecenia z wynagrodzeniem w wysokości 2,5 tys. zł. Umowę tę wykonywała do 30 czerwca 2009 r. Na podstawie zawiadomienia o przychodzie ZUS zawiesił wypłatę świadczenia. Od 1 lipca 2009 r. Hanna P. zawarła kolejną umowę-zlecenie z wynagrodzeniem w wysokości 1 tys. zł, ale nie powiadomiła o tym ZUS. W związku z tym również w okresie od lipca 2009 roku do lutego 2010 roku świadczenie nie było wypłacane. W maju 2010 r. Hanna P. złożyła w ZUS zaświadczenie o łącznej kwocie przychodu w roku rozliczeniowym 2009/2010. Przychód wyniósł 18 000 (4 x 2500 + 8 x 1000). Nie przekroczył rocznej kwoty granicznej dla roku 2009/2010. W związku z tym ZUS porównał sumę świadczenia i przychodu wynoszącą 27 648,24 zł (804,02 zł x 12 = 9648,24 zł; 9648,24 zł + 18 000 zł) do rocznej dopuszczalnej kwoty przychodu (17 664 zł). Kwota ta została przekroczona o 9984,24 zł, co po odjęciu równowartości 13,71 proc. tego przekroczenia (1368,84 zł) dałoby roczną kwotę zmniejszenia świadczenia w wysokości 8615,40 zł. Świadczenie nie może być jednak zmniejszone o taką kwotę, gdyż przepisy gwarantują minimalną roczną jego wysokość, tj. 4824,12 zł. Zatem taką kwotę (po odjęciu zaliczki na podatek dochodowy oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne) ZUS wypłaci w wyniku rozliczenia przychodu.

Marek K. od września 2007 r. jest uprawniony do świadczenia przedemerytalnego, którego wysokość w poprzednim roku rozliczeniowym wynosiła 804,02 zł. Od 1 marca 2009 r. Marek K. jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę. Od marca do sierpnia 2009 roku przysługiwało mu wynagrodzenie w wysokości 1,8 tys. zł brutto. Od 1 września 2009 r. otrzymał podwyżkę i w kolejnych miesiącach zarabiał 2,4 tys. zł brutto. Jeszcze przed podjęciem pracy powiadomił ZUS o zamiarze osiągania przychodu w wysokości 1,8 tys. zł. Na tej podstawie ZUS zmniejszył świadczenie przedemerytalne od marca 2009 roku i wypłacał je w minimalnej wysokości 402,01 zł. Mimo podwyżki wynagrodzenia od września uprawniony nie powiadomił ZUS o tej zmianie. W związku z tym przez kolejne miesiące roku rozliczeniowego świadczenie było nadal wypłacane w gwarantowanej kwocie. W maju 2010 roku Marek K. powiadomił ZUS o wysokości przychodu w całym roku rozliczeniowym 2009/2010. Przychód ten wyniósł 25 200 zł i przekroczył roczną graniczną kwotę przychodu dla tego roku (24 729,60 zł). ZUS stwierdził konieczność zawieszenia świadczenia za cały rozliczany rok i wydał decyzję o obowiązku zwrotu świadczenia wypłaconego w zmniejszonej wysokości w okresie od marca 2009 r. do lutego 2010 r.

Marek D. od czerwca 2008 roku jest uprawniony do świadczenia przedemerytalnego. Od 1 maja 2009 r. podjął zatrudnienie na podstawie umowy o pracę i zlecenia z pracodawcą. Oprócz wynagrodzenia zasadniczego z umowy o pracę oraz wynagrodzenia ze zlecenia pracodawca wypłacał mu dodatek stażowy i nagrody kwartalne. W październiku 2009 roku otrzymał również nagrodę jubileuszową przysługującą za każde kolejne dziesięć lat pracy. W listopadzie i grudniu 2009 roku Marek D. przebywał na zwolnieniu lekarskim, w związku z czym pracodawca wypłacił mu najpierw wynagrodzenie za czas niezdolności do pracy, a następnie zasiłek chorobowy. W zaświadczeniu wystawianym w celu rozliczenia z ZUS pracodawca musi wykazać wszystkie składniki przychodu wypłacone pracownikowi w roku rozliczeniowym 2009/2010 bez nagrody jubileuszowej.

Jan P., uprawniony od 2007 roku do świadczenia przedemerytalnego, w poprzednim roku rozliczeniowym wykonywał pracę na podstawie umowy-zlecenia, uzyskując przychód w miesięcznej wysokości 2 tys. zł brutto. Z tytułu tej działalności podlegał obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnemu. Do końca maja 2010 roku powinien poinformować ZUS o wysokości przychodu osiągniętego w całym poprzednim roku rozliczeniowym z tytułu wykonywanej umowy.

Anna G., uprawniona do zasiłku przedemerytalnego od 2002 r., jest zatrudniona na podstawie umowy o pracę. Oprócz tego prowadzi własną jednoosobową firmę. Mimo iż z tytułu tej działalności nie musi opłacać składek na ubezpieczenia społeczne, musi do końca maja 2010 roku poinformować ZUS o przychodzie zarówno z tytułu stosunku pracy, jak i z tytułu działalności gospodarczej. Umowa o pracę i działalność gospodarcza stanowią bowiem tytuły do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych.

Marek Opolski

gp@infor.pl

Art. 5, 6 ustawy z 30 kwietnia 2004 r. o świadczeniach przedemerytalnych (Dz.U. nr 120, poz. 1252 z późń. zm.).

Art. 104 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn. zm.).

Art. 6 ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).

Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. nr 161, poz. 1106 z późn. zm.).