Korzystniejsze zasady ustalania kapitału początkowego

Już we wrześniu pierwsze osoby pracujące zaledwie przez kilka tygodni przed 1 stycznia 1999 r., którym ZUS do tej pory odmawiał ustalenia wysokości kapitału początkowego, będą mogły złożyć wnioski w tej sprawie. Umożliwia to nowelizacja art. 174 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn. zm.) - zwana ustawą emerytalną.

Prawo do kapitału początkowego będzie mieć każda osoba, za którą składki na ubezpieczenie emerytalne były opłacane przez tydzień czy miesiąc. Zgodnie z nowymi zasadami staż ubezpieczeniowy będzie liczony w dniach.

Nowelizacja ustawy emerytalnej ma na celu zablokowanie bardzo niekorzystnej dla ubezpieczonych praktyki, która nie miała żadnych podstaw prawnych. W ustawie tej wcześniej nie było żadnego przepisu, który by określał minimalny okres opłacania składek uprawniający do obliczenia wysokości kapitału początkowego.

Przy czym warto pamiętać, że kapitał początkowy składa się z części obliczanej od podstawy wymiaru uwzględniającej pełne miesiące składkowe i nieskładkowe oraz części socjalnej. Jedynie obliczenie części socjalnej możliwe jest tylko wtedy, gdy staż ubezpieczeniowy wnioskodawcy wynosi co najmniej sześć miesięcy i jeden dzień. Jeśli jest krótszy, nie oblicza się jej, ponieważ nie ma możliwości ustalenia współczynnika tej części. Jednak przepis ten ma zastosowanie tylko w przypadku ustalenia części socjalnej.

Do drugiej części składkowej stosuje się art. 53 ust. 2, który nakazuje uwzględniać pełne okresy składkowe i nieskładkowe. Z tego też powodu, nawet bez nowelizacji ustawy, było możliwe ustalenie wysokości kapitału początkowego dla osoby, której staż ubezpieczeniowy jest krótszy niż sześć miesięcy i jeden dzień. Jednak ze względu na dotychczasową praktykę ZUS konieczne było wprowadzenie nowych zasady ustalania wysokości kapitału początkowego pozwalających na doliczenie do przyszłej emerytury wszystkich okresów opłacania składek.

Poważne problemy z ustaleniem wysokości kapitału początkowego mają także osoby, które przed wejściem w życie reformy emerytalnej rozpoczęły prace w ciągu roku kalendarzowego. Zasady ustalania podstawy wymiaru kapitału początkowego określają art. 174 ust. 3 - 7 w związku z art. 15, 16, 17 ust. 1 i 3 oraz 18 ustawy emerytalnej. Do obliczenia podstawy wymiaru kapitału początkowego przyjmowane jest wynagrodzenie (dochód), które stanowiło podstawę wymiaru składki na ubezpieczenia społeczne przed 1999 r.

Do podstawy tej doliczane są też m.in. przysługujące ubezpieczonemu wypłacone wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy wypłacone po 28 lutego 1995 r. na podstawie kodeksu pracy, zasiłki (chorobowe, macierzyńskie, opiekuńcze i wyrównawcze), świadczenia wyrównawcze lub dodatki wyrównawcze, świadczenia rehabilitacyjne.

Uwzględnia się również kwoty zasiłków dla bezrobotnych (zasiłków szkoleniowych lub stypendiów) bądź zasiłku wypłaconego za okres udokumentowanej niezdolności do pracy lub kwoty zasiłków z opieki społecznej, od których opłacona została składka na ubezpieczenie społeczne. Jednak nawet tak duży katalog dochodów branych pod uwagę do ustalenia wysokości kapitału początkowego nie gwarantuje wysokiej jego kwoty.

Do tej pory w najgorszej sytuacji były osoby, które w ciągu roku rozpoczynały pracę zawodową. W takim bowiem przypadku ZUS przychód z pracy z trzech miesięcy dzielił przez 12 miesięcy i tak otrzymana niska kwota była dopiero podstawą do ustalenia wysokości kapitału początkowego. Rozwiązanie to było dyskryminujące dla ubezpieczonych będących w takiej sytuacji, bowiem nie ze swojej winy ich kapitał był sztucznie zaniżany. Ma się to zmienić po wejściu w życie znowelizowanych przepisów ustawy emerytalnej.

Jeżeli okres wskazany do ustalenia podstawy wymiaru kapitału początkowego obejmuje rok kalendarzowy, w którym ubezpieczony po raz pierwszy przystąpił do ubezpieczenia społecznego i dlatego pozostawał w ubezpieczeniu jedynie przez część miesięcy tego roku, do obliczenia stosunku sumy kwot podstaw wymiaru składek i podstaw będzie przyjmowana suma kwot przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia ogłoszonego za ten rok kalendarzowy odpowiednia do liczby miesięcy pozostawania w ubezpieczeniu.

Do czasu wejścia w życie nowelizacji ustawy osoba pracująca przed 1 stycznia 1999 r. ma prawo do ustalenia wysokości kapitału początkowego z 20 lat wybranych z całego okresu pracy lub 10 kolejnych lat. Jednak do tej pory ubezpieczony miał prawo do wybrania tych 10 lat wyłącznie z okresu od 1 stycznia 1980 r. do 31 grudnia 1998 r. Teraz znowelizowana ustawa zlikwiduje górną granicę ograniczającą okres, z którego będzie liczony kapitał początkowy.

Dotychczas obowiązujące przepisy były bardzo niekorzystne dla ubezpieczonych, bowiem w sposób jednoznaczny stwierdzały, że do ustalenia kapitału mogły być przyjęte tylko lata, które przypadały między 1 stycznia 1980 r. a 31 grudnia 1998 r.

Po zmianach kapitał początkowy będzie liczony z kolejnych 10 lat z okresu sprzed 1 stycznia 1999 r. W praktyce oznacza to, że dla osób urodzonych po 1948 r. będzie ustalany także z lat 60. i 70.

Osoby, którym ZUS ustalił wysokość kapitału początkowego na podstawie przepisów sprzed nowelizacji z 28 lipca 2011 r., po wejściu jej w życie będą mogły złożyć wniosek o ponowne określenie jego wysokości. Jeśli osoba uprawniona do ponownego przeliczenia wysokości kapitału początkowego nie zrobi tego teraz, to ZUS przeliczy z urzędu wysokość kapitału początkowego przy ustalaniu wysokości emerytury. W takim przypadku wniosek o emeryturę (druk: ZUS Rp-1E) jest traktowany także jako wniosek o obliczenie kapitału początkowego. Zawiera on szczegółowe informacje dotyczące kompletu dokumentów niezbędnych do ustalenia zarówno prawa do emerytury, jak i kapitału.

W przypadku ponownego przeliczenia kapitału początkowego zakład ma obowiązek wydać decyzję w ciągu 60 dni od wyjaśnienia ostatniej okoliczności.

Znowelizowana ustawa oczekuje na podpis prezydenta i publikację w Dzienniku Ustaw.

Warto przy tym pamiętać, że ustawa wejdzie w życie po 14 dniach od dnia ogłoszenia w Dzienniku Ustaw.

Kwota bazowa dla celów kapitału początkowego ustalona została w wysokości 1220,89 zł, czyli 100 proc. przeciętnego wynagrodzenia w II kwartale kalendarzowym 1998 r. Kwota ta obowiązuje bez względu na datę złożenia wniosku o ustalenie wysokości kapitału początkowego

ZUS zlicza wszystkie przychody z pracy uzyskane przez ubezpieczonego w danym roku kalendarzowym.

Oblicza się w procentach (z zaokrągleniem do setnych części) stosunek każdej rocznej sumy do rocznej kwoty przeciętnego wynagrodzenia ogłoszonego w kraju za dany rok kalendarzowy. Wynikiem tego działania jest wskaźnik wynagrodzenia dla danego roku.

Dodaje się wskaźniki wynagrodzeń (dochodu) z poszczególnych lat, które mogą być przyjęte do podstawy wymiaru.

Wylicza się średnią arytmetyczną tych wskaźników, czyli sumę wskaźników dzieli przez liczbę lat, z których ustalana jest podstawa wymiaru - średnia wskaźników jest wskaźnikiem wysokości podstawy wymiaru.

Wskaźnik wysokości podstawy wymiaru mnoży się przez kwotę bazową, tj. przez 1220,89 zł; w wyniku tego działania zostaje obliczona podstawa wymiaru kapitału początkowego.

Kapitał początkowy jest wyliczany każdej osobie na dzień 1 stycznia 1999 r., bez względu na to, kiedy zostanie przesłany do ZUS wniosek wraz z dokumentami o jego ustalenie. Także sposób wyliczenia kapitału jest taki sam dla wszystkich uprawnionych, niezależnie od daty zgłoszenia wniosku

Bożena Wiktorowska

bozena.wiktorowska@infor.pl

Ustawa z 28 lipca 2011 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.