Umowę-zlecenie do celów ubezpieczeń czasami należy traktować jak umowę o pracę

Często obowiązek opłacenia składek od przychodów zostaje ujawniony dopiero w trakcie kontroli płatnika przez inspektorów ZUS. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, kiedy nie ma jasnych wytycznych, czy składki należy opłacić. Obowiązek odprowadzania składek na ubezpieczenia społeczne istnieje także od świadczonych na rzecz pracodawcy usług przez jego pracowników w ramach umowy o dzieło zawartej z innym podmiotem. Potwierdził to Sąd Najwyższy w uchwale z 2 września 2009 r., II UZP 6/09, OSNP 2010/3-4/46. Zgodnie z wykładnią przedstawioną przez SN pracodawca, którego pracownik wykonuje na jego rzecz pracę w ramach umowy o dzieło zawartej z osobą trzecią, jest płatnikiem składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe chorobowe i wypadkowe z tytułu tej umowy.

Zgodnie z art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych - dalej ustawa systemowa, za pracownika, w rozumieniu tej ustawy, uważa się nie tylko osobę pozostającą w stosunku pracy, ale także osobę wykonującą pracę na podstawie umowy agencyjnej, umowy-zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia albo umowy o dzieło, jeżeli umowę taką zawarła z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy, lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje ona pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy.

Przepis powyższy w sposób odmienny od przepisów prawa pracy definiuje pojęcie pracownika, rozszerzając je dla celów ubezpieczeń społecznych poza sferę stosunku pracy. Rozszerzenie to dotyczy dwóch sytuacji:

● wykonywania pracy na podstawie umowy cywilnoprawnej przez osobę, która umowę taką zawarła z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy oraz

● wykonywania pracy na podstawie umowy cywilnoprawnej przez osobę, która umowę taką zawarła z osobą trzecią, jednakże w jej ramach wykonuje pracę na rzecz pracodawcy.

W obydwu przypadkach umowę-zlecenie (cywilnoprawną) do celów ubezpieczeń traktuje się jak umowę o pracę. Wynagrodzenie z tej umowy stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne.

Przesłanką decydującą o uznaniu osoby za pracownika w rozumieniu ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych jest to, że będąc pracownikiem, jednocześnie świadczy na rzecz pracodawcy pracę na podstawie umowy cywilnoprawnej, zawartej z nim lub inną osobą.

Obowiązek opłacenia składek od umowy-zlecenia zawartej z innym podmiotem niż pracodawca wynika stąd, że w ramach zawartej przez pracownika umowy cywilnoprawnej z osobą trzecią pracę wykonuje faktycznie dla swojego pracodawcy, ten natomiast uzyskuje rezultaty jego pracy. Artykuł 8 ust. 2a ustawy systemowej dotyczy bowiem takich sytuacji, kiedy praca wykonywana na podstawie umowy cywilnoprawnej na rzecz pracodawcy mogłaby być świadczona przez jej wykonawcę (pracownika) w ramach stosunku pracy z tym pracodawcą. Umowa zlecenia z innym podmiotem niż pracodawca powoduje uniknięcie przestrzegania przepisów o godzinach nadliczbowych, możliwość powierzenia pracownikowi do wykonywania pracy innej niż umówiona (art. 42 par 4 kodeksu pracy) oraz innych obciążeń wynikających z przepisów prawa pracy.

Skutkiem zdefiniowania pojęcia pracownika w art. 8 ust. 2a ustawy systemowej jest objęcie m.in. zleceniobiorcy obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym, rentowym, chorobowym i wypadkowym. Obowiązek zgłoszenia do ubezpieczeń spoczywa więc na pracodawcy (art. 36 ustawy systemowej). Pracodawca ma obowiązek również obliczać składki i przekazać je do ZUS (art. 17 ust. 1 i 2 ustawy systemowej).

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powołanej na wstępie uchwały wyjaśnił, że ponieważ w stosunku do pracownika płatnikiem składek jest pracodawca, a art. 8 ust. 2a ustawy systemowej rozszerza pojęcie pracownika na jego dalszą aktywność w ramach umowy cywilnoprawnej, zatem w przypadku świadczenia pracy na rzecz swojego pracodawcy, w zakresie tej sfery aktywności należy go uznać na potrzeby ubezpieczeń społecznych za pracownika tego właśnie pracodawcy.

Zdaniem Sądu Najwyższego obowiązki płatnika powinny obciążać podmiot, na rzecz którego praca w ramach umowy cywilnoprawnej jest faktycznie świadczona, i który w związku z tym uzyskuje jej rezultaty, unikając obciążeń i obowiązków wynikających z przepisów prawa pracy.

Przyjęcie takiej wykładni potwierdza także art. 18 ust. 1a ustawy systemowej, zgodnie z którym w przypadku ubezpieczonych, o których mowa w art. 8 ust. 2a, w podstawie wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe uwzględnia się również przychód z tytułu umowy agencyjnej, umowy-zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia albo umowy o dzieło. Z powyższego wynika, że płatnikiem jest pracodawca, a przychód z tytułu umowy cywilnoprawnej jedynie uwzględnia się w podstawie wymiaru składek z tytułu stosunku pracy. Pracodawca, ustalając podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne z tytułu stosunku pracy, powinien zsumować wynagrodzenie z umowy cywilnoprawnej z wynagrodzeniem ze stosunku pracy. W ocenie Sądu Najwyższego, wyrażonej w powyższej uchwale (II UZP 6/09), obowiązek taki spoczywa na pracodawcy zarówno, gdy płatnikiem składek jest podmiot będący stroną stosunku uzasadniającego objęcie obowiązkiem ubezpieczenia - pracodawca, zleceniodawca, jak również, gdy umowa cywilnoprawna została zawarta z innym podmiotem (osobą trzecią), lecz praca w jej ramach jest wykonywana na rzecz pracodawcy.

Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że osoba trzecia, będąca zamawiającym (zlecającym) w umowie cywilnoprawnej zawartej na rzecz pracodawcy nie może być płatnikiem składek. Płatnikiem składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe z tytułu umowy o dzieło jest pracodawca, którego pracownik wykonuje na jego rzecz pracę w ramach umowy o dzieło zawartej z osobą trzecią. Późniejsze orzeczenia SN potwierdzają to stanowisko, np. wyrok SN z 14 stycznia 2010 r., I UK 252/09, LEX nr 577824.

Problem praktyczny, który nasuwa się przy okazji opłacania składek od umowy-zlecenia zawartej z innym podmiotem niż pracodawca, to pytanie, czy może on z wynagrodzenia pracownika potrącić należne z umowy-zlecenia składki.

Ponieważ wynagrodzenie za usługi świadczone na podstawie umowy prawa cywilnego wypłaca podmiot trzeci, a pracodawca jest płatnikiem składek, to istnieje możliwość potrącenia przez pracodawcę tych składek z wynagrodzenia pracownika uzyskanego na podstawie umowy o pracę.

Podstawowym skutkiem uznania osoby wskazanej w art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych za pracownika jest objęcie jej obowiązkowymi ubezpieczeniami emerytalnymi, rentowymi, chorobowymi i wypadkowymi tak jak pracownika (art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 11 ust. 1 i art. 12 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). W związku z tym osoba ta podlega obowiązkowi zgłoszenia do wymienionych ubezpieczeń społecznych. Obowiązek ten obciąża płatnika składek (art. 36 ust. 1 i 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych).

Przykład

Zleceniodawca podpisał umowę zlecenia z pracownikami firmy Anpol SA. Na ich podstawie wykonywali oni prace będące przedmiotem umowy między zleceniodawcą oraz spółką Anpol SA. Umowę tę zleceniodawca wykonywał za pośrednictwem pracowników spółki Anpol SA. Wszystkie prace wykonywali oni poza czasem pracy u swojego pracodawcy w ramach urlopu wypoczynkowego, albo poza swoimi godzinami pracy. W trakcie kontroli inspektor ZUS zakwestionował podstawy wymiaru oraz wysokość opłaconych za tych pracowników składek.

Decyzją ZUS zobowiązał płatnika do skorygowania wysokości podstawy wymiaru składek oraz opłacenie ich w należnej wysokości. Pracodawca bowiem nie doliczył wynagrodzenia wypłaconego z tytułu pracy tych osób na podstawie umowy-zlecenia na rzecz zleceniodawcy.

Katarzyna Gospodarowicz

prawnik z kancelarii Schampera, Dubis, Zając i Wspólnicy Sp. k.

Art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 8 ust. 2a, art. 11 ust. 1, art. 12 ust. 1, art. 17 ust. 1, ust. 2, art. 18 ust. 1a, art. 36 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).

Art. 42 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (j.t. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).