Kto i jakie świadczenia może uzyskać w związku ze śmiercią pracownika

Śmierć pracownika często powoduje pogorszenie się sytuacji materialnej rodziny, pozostającej wcześniej na jego utrzymaniu. Zarówno kodeks pracy, jak i przepisy z zakresu ubezpieczeń społecznych przewidują w takiej sytuacji wparcie finansowe.

W razie śmierci pracownika w czasie trwania stosunku pracy lub w czasie pobierania po jego rozwiązaniu zasiłku z tytułu niezdolności do pracy wskutek choroby rodzinie przysługuje od pracodawcy odprawa pośmiertna.

Odprawa pośmiertna przysługuje następującym członkom rodziny pracownika:

● małżonkowi,

● innym członkom rodziny spełniającym warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej w myśl przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Odprawę dzieli się w częściach równych pomiędzy wszystkich uprawnionych członków rodziny. Jeżeli po zmarłym pracowniku pozostał tylko jeden członek rodziny uprawniony do tego świadczenia, przysługuje mu ono w wysokości połowy kwoty.

Odprawa pośmiertna nie należy się jednak członkom rodziny, jeżeli pracodawca ubezpieczył pracownika na życie, a odszkodowanie wypłacone przez instytucję ubezpieczeniową jest nie niższe niż ustawowo określona wysokość odprawy. Jeżeli odszkodowanie jest niższe, pracodawca jest obowiązany wypłacić rodzinie kwotę stanowiącą różnicę między tymi świadczeniami.

Małżonek - inaczej niż pozostali członkowie rodziny zmarłego pracownika - nabywa prawa do odprawy bezwarunkowo. Nie musi on spełniać warunków wymaganych do uzyskania renty rodzinnej. Wystarczające jest tutaj samo pozostawanie w związku małżeńskim. Przekonuje o tym brzmienie par. 4 art. 93 k.p. Trzeba jednak zauważyć, że treść tego przepisu wskazuje, że odprawa nie przysługuje ani byłemu małżonkowi (rozwiedzionemu), ani osobie pozostającej ze zmarłym w związku faktycznym (konkubinacie). Prawa do tego świadczenia nie nabywa też małżonek będący w separacji w chwili śmierci pracownika. Zgodnie bowiem z art. 61⁴ par. 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego orzeczenie separacji ma skutki takie jak rozwiązanie małżeństwa przez rozwód (chyba że ustawa stanowi inaczej, co w tym przypadku nie ma miejsca). Za pozbawieniem prawa do tej odprawy małżonka będącego w separacji przemawia także art. 61⁵ k.r.o. wskazujący, że orzeczenie separacji powoduje powstanie między małżonkami rozdzielności majątkowej.

Wysokość odprawy pośmiertnej jest uzależniona od okresu zatrudnienia pracownika u danego pracodawcy i wynosi:

● jednomiesięczne wynagrodzenie, jeżeli pracownik był zatrudniony krócej niż 10 lat,

● trzymiesięczne wynagrodzenie, jeżeli podwładny był zatrudniony co najmniej 10 lat,

● sześciomiesięczne wynagrodzenie, jeżeli pracownik był zatrudniony co najmniej 15 lat.

Do okresu zatrudnienia, od którego zależy wysokość odprawy pośmiertnej, wlicza się okres zatrudnienia u poprzedniego pracodawcy, jeżeli zmiana pracodawcy nastąpiła na zasadach określonych w art. 23¹ k.p. (przejście zakładu pracy), a także w innych przypadkach, gdy z mocy odrębnych przepisów nowa firma jest następcą prawnym pracodawcy poprzednio zatrudniającego tego pracownika (art. 93 par. 3 k.p.). Ponadto należy zauważyć, iż firma w wewnątrzzakładowych przepisach może określić wysokość odprawy w sposób korzystniejszy aniżeli w kodeksie pracy.

Wysokość odprawy ustala się według zasad obowiązujących przy obliczaniu ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy.

W razie śmierci pracownika (jako osoby ubezpieczonej) osobie, która pokryła koszty pogrzebu (najczęściej jest to jeden z członków rodziny zmarłego pracownika), przysługuje zasiłek pogrzebowy. Zasiłek pogrzebowy przysługuje w wysokości 200 proc. przeciętnego wynagrodzenia obowiązującego w dniu śmierci osoby, której koszty pogrzebu zostały poniesione. Obecnie (od 1 grudnia 2010 r. do 28 lutego 2011 r.) jest to kwota 6 406,16 zł. Warto też zaznaczyć, iż od 1 marca zasiłek ten będzie zmniejszony do kwoty 4000 zł (art. 46 ustawy z 26 listopada 2010 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z realizacją ustawy budżetowej, Dz.U. nr 238, poz. 1578).

Zasiłek pogrzebowy przysługuje osobie, która pokryła koszty pogrzebu. Świadczenie to może być należne również pracodawcy, domowi pomocy społecznej, gminie, powiatowi, osobie prawnej kościoła lub związku wyznaniowego, jeżeli to oni ponieśli te koszty. W takim przypadku zasiłek przysługuje w wysokości udokumentowanych kosztów pogrzebu, nie wyższej jednak niż 200 proc. przeciętnego wynagrodzenia.

W razie uiszczenia kosztów pogrzebu przez więcej niż jedną osobę lub więcej niż jeden podmiot zasiłek jest dzielony między te osoby lub podmioty - proporcjonalnie do poniesionych kosztów. Jeżeli pochówek organizowany był na koszt państwa, organizacji politycznej lub społecznej, lecz część kosztów pokrył również członek rodziny, zasiłek pogrzebowy przysługuje temu członkowi rodziny w wysokości 200 proc. przeciętnego wynagrodzenia. Prawo do tego zasiłku może po upływie określonego czasu wygasnąć.

Możliwość ubiegania się o zasiłek pogrzebowy jest ograniczona czasowo. Prawo do zasiłku wygasa w razie niezgłoszenia wniosku o jego przyznanie w okresie 12 miesięcy od dnia śmierci osoby, po której zasiłek przysługuje. Uznaje się bowiem, że istota świadczeń ubezpieczeniowych opiera się na łagodzeniu skutków ziszczenia się danego ryzyka (w tym wypadku jest to ryzyko śmierci). Dlatego rekompensowanie kosztów pogrzebu po upływie stosunkowo odległego czasu od jego urządzenia można uznać za nieuzasadnione. Należy przyjąć, że termin ten - mający charakter materialny - nie podlega przewróceniu. Jeżeli jednak zgłoszenie wniosku o zasiłek pogrzebowy w tym terminie (12 miesięcy od dnia śmierci osoby, po której zasiłek przysługuje) było niemożliwe z powodu późniejszego odnalezienia zwłok lub zidentyfikowania osoby zmarłej, prawo do zasiłku pogrzebowego wygasa po upływie 12 miesięcy od daty sporządzenia aktu zgonu. Dokumentem potwierdzającym te okoliczności, jest zaświadczenie policji lub prokuratury albo odpis zupełny aktu zgonu.

Uzasadnieniem wypłaty renty rodzinnej po zmarłym pracowniku jest zabezpieczenie środków do życia i utrzymania osobom pozostałym po jego śmierci. Generalnie świadczenie to przysługuje uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci miała ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy lub spełniała warunki wymagane do uzyskania jednego z tych świadczeń. Przy ocenie prawa do renty przyjmuje się, że osoba zmarła była całkowicie niezdolna do pracy.

Do renty rodzinnej mają prawo: dzieci własne, dzieci drugiego małżonka, dzieci przysposobione - do ukończenia 16 lat lub 25. roku życia, jeśli się uczą, oraz bez względu na wiek, jeśli stały się całkowicie niezdolne do pracy przed 16. rokiem życia lub w czasie nauki w szkole do ukończenia 25. roku życia. Jeżeli dziecko osiągnęło 25 lat, będąc na ostatnim roku studiów w szkole wyższej, prawo do renty przedłuża się do zakończenia tego roku studiów.

Prawo do renty rodzinnej mają także wnuki, rodzeństwo i inne dzieci przyjęte na wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletności, jeżeli spełniają takie warunki jak dzieci własne i zostały przyjęte na wychowanie co najmniej na rok przed śmiercią ubezpieczonego (emeryta lub rencisty), chyba że śmierć była następstwem wypadku, a ponadto nie mają prawa do renty po zmarłych rodzicach, a gdy rodzice żyją - jeżeli nie mogą zapewnić im utrzymania albo ubezpieczony (emeryt lub rencista) lub jego małżonek był ich opiekunem ustanowionym przez sąd.

Prawo do renty rodzinnej przysługuje wdowie, jeśli w chwili śmierci męża ukończyła 50 lat lub była niezdolna do pracy, albo wychowuje co najmniej jedno z dzieci, wnuków lub rodzeństwa uprawnionych do renty rodzinnej po zmarłym mężu, które nie ukończyły 16. roku życia, a jeżeli uczą się - 18. roku życia lub są całkowicie niezdolne do pracy. Uprawnienie do tego świadczenia przysługuje również wdowie, jeśli spełni warunek dotyczący wieku lub niezdolności do pracy w okresie nie dłuższym niż 5 lat od śmierci męża lub od zaprzestania wychowywania wyżej wymienionych dzieci.

Małżonka rozwiedziona oraz wdowa, która przed śmiercią męża nie pozostawała z nim we wspólności małżeńskiej, ma prawo do renty rodzinnej, jeżeli oprócz spełnienia ww. warunków wymaganych od wdowy w dniu śmierci męża miała prawo do alimentów z jego strony ustalone wyrokiem sądowym lub ugodą sądową. Te same zasady stosuje się do wdowca.

Rodzice mają prawo do renty rodzinnej, jeżeli ubezpieczony (emeryt lub rencista) bezpośrednio przed śmiercią przyczyniał się do ich utrzymania, a ponadto spełniają warunki takie jak dla wdowy/wdowca (dotyczące wieku, niezdolności do pracy lub wychowywania małoletnich osób).

Renta rodzinna wynosi:

● dla jednej osoby uprawnionej - 85 proc. świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu,

● dla dwóch osób uprawnionych - 90 proc. świadczenia, które przysługiwałoby osobie zmarłej,

● dla trzech i więcej osób uprawnionych - 95 proc. świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu.

Wszystkim uprawnionym członkom rodziny przysługuje jedna łączna renta rodzinna, która w razie konieczności dzielona jest w równych częściach między uprawnionych.

Prawo do renty rodzinnej przysługuje wdowie, jeśli w chwili śmierci męża ukończyła ona 50 lat. W tym przypadku warunek ten jest spełniony. Rentę rodzinną wypłaca się natomiast od dnia powstania do niej prawa, jednak nie wcześniej niż od dnia zgłoszenia wniosku o świadczenie. Wyjątkowo - w przypadku renty rodzinnej - jeżeli wniosek o rentę został zgłoszony w miesiącu przypadającym bezpośrednio po miesiącu, w którym nastąpiła śmierć ubezpieczonego, emeryta lub rencisty, rentę rodzinną wypłaca się od dnia śmierci, nie wcześniej jednak niż od dnia spełnienia warunków do renty przez uprawnionych członków rodziny. Renta rodzinna w opisanej sytuacji powinna zostać zatem przyznana od 14 stycznia 2011 r.

ANDRZEJ MAREK

sędzia Sądu Okręgowego w Legnicy

Art. 93 par. 1 - 7 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Art. 65 - 74, art. 77 - 81, art. 129 ust. 1 i 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn. zm.).