Katalog nagród i dodatków dla pracownika, które są wyłączone z podstawy wymiaru składek, jest zamknięty

Specjalne wynagrodzenie roczne przysługujące pracownikom huty na podstawie układu zbiorowego pracy (z tytułu Karty Hutnika) stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (par. 1 i par. 2 ust. 1 pkt 27 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe; Dz.U. nr 161, poz. 1106 z późn. zm.).

Pracodawca, duży zakład hutniczy, złożył w ZUS wniosek o pisemną interpretację dotyczącą stosowania par. 2 ust. 1 pkt 27 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w zakresie wypłacanego specjalnego dodatkowego wynagrodzenia rocznego.

W odpowiedzi na powyższe ZUS wskazał, że specjalne dodatkowe wynagrodzenie roczne z tytułu Karty Hutnika, przewidziane w zakładowym układzie zbiorowym pracy obowiązującym w hucie, stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, a odmienna interpretacja jest nieprawidłowa.

Huta wniosła odwołanie od tej decyzji, a sąd okręgowy zmienił decyzję ZUS.

Sąd ustalił, że obowiązujący u pracodawcy zakładowy układ zbiorowy pracy przewiduje, iż przysługujące pracownikom, dodatkowe specjalne wynagrodzenie roczne z tytułu Karty Hutnika oraz tradycyjny dodatek z okazji obchodów Dnia Hutnika, to świadczenia wypłacane zgodnie z załącznikiem do układu. Załącznik ten przewiduje, że specjalne wynagrodzenie roczne wynosi 5 proc. podstawy po przepracowaniu 5 lat i wzrasta o 1 proc. za każdy następny rok pracy, aż do 20 proc. podstawy po przepracowaniu 20 lat pracy. Jego wypłata następuje w maju. Uprawnionymi do otrzymania tego świadczenia są pracownicy, którzy przepracowali pełny okres obliczeniowy i posiadają wymagany staż pracy w zakładach hutniczych. W załączniku są określone sytuacje, w których prawo do specjalnego wynagrodzenia nie przysługuje, bądź jego wysokość ulega obniżeniu. Specjalne wynagrodzenie roczne wypłacane jest w formie pieniężnej.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne są wyłączone niektóre rodzaje przychodów wyliczone w par. 2 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek. Wśród nich w pkt 27 wskazano dodatkowe świadczenia, które nie mają charakteru deputatu, przyznawane na podstawie przepisów szczególnych - kart branżowych lub układów zbiorowych pracy, tj. ekwiwalent pieniężny z tytułu zwrotu kosztów przejazdów urlopowych, świadczenia na pomoce naukowe dla dzieci, świadczenia przyznawane z tytułu uroczystych dni, jak tradycyjne barbórkowe, z wyjątkiem nagród pieniężnych wypłacanych z tytułu uroczystych dni.

Sąd okręgowy uznał, że przewidziane w zakładowym układzie zbiorowym świadczenie dla pracowników w postaci dodatkowego wynagrodzenia rocznego nie ma charakteru deputatu, gdyż jest wypłacane w gotówce. Ma za to charakter branżowy i jest wypłacane na podstawie przepisów szczególnych w postaci układu zbiorowego pracy.

Zdaniem sądu, użyte w przepisie par. 2 ust. 1 pkt 27 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek pojęcie "świadczenia" jest szersze niż pojęcie "nagrody pieniężnej" i obejmuje zarówno świadczenia niepieniężne, jak i te wyrażone w pieniądzu. Można więc uznać, że świadczenie wypłacone w pieniądzu w związku z uroczystym dniem branżowym jest zwolnione z obowiązku naliczenia składek na ubezpieczenia społeczne.

Uwzględniając apelację organu rentowego od tego wyroku, sąd apelacyjny zmienił go i oddalił odwołanie huty.

Sąd apelacyjny wyjaśnił, że przepis par. 2 ust. 1 pkt 27 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek, stanowiący wyjątek od wskazanej w par. 1 tego rozporządzenia reguły zobowiązującej do opłacania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, należy interpretować ściśle. Pomimo braku ustawowego uregulowania rozróżniającego wprost barbórkowe od nagród pieniężnych wypłacanych z tytułu uroczystych dni przy wykładni tych pojęć należy odwołać się do rozporządzenia Rady Ministrów z 30 grudnia 1981 r. w sprawie szczególnych przywilejów dla pracowników górnictwa - Karty Górnika (Dz.U. z 1982 r. nr 2, poz. 13 z późn. zm.), do którego rozporządzenie w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru poprzez pojęcie "barbórkowego" nawiązuje.

W ocenie sądu apelacyjnego, pracownikom przysługiwało zarówno dodatkowe specjalne wynagrodzenie roczne z tytułu Karty Hutnika, jak i tradycyjny dodatek z okazji obchodów Dnia Hutnika, przy czym oba te świadczenia były wypłacane zgodnie z zasadami określonymi w załączniku do zakładowego układu zbiorowego.

Porównanie regulacji prawnych odnoszących się do "specjalnego wynagrodzenia rocznego" i "tradycyjnego dodatku" ustanowionych w zakładowym układzie zbiorowym z odpowiadającymi im świadczeniami honorowymi przewidzianymi w Karcie Górnika pozwalało na przyjęcie, że jedynie tradycyjny dodatek odpowiada analogicznym kryteriom jak barbórkowe. Był bowiem świadczeniem wypłacanym z okazji Dnia Hutnika, w ściśle określonym dniu, tj. 10 maja, a ponadto, podobnie jak tradycyjne barbórkowe, przysługiwał wszystkim pracownikom huty w jednolitej, relatywnie niewielkiej wysokości. Można go tym samym uznać za prawo honorowe, symboliczne, w przeciwieństwie do "specjalnego wynagrodzenia rocznego", które spełnia kryteria rocznej nagrody pieniężnej, przyznawanej tylko niektórym pracownikom, po spełnieniu szeregu warunków i w zróżnicowanej wysokości, nieodpowiadającej jakiemukolwiek świadczeniu w naturze.

Z taką interpretacją spornego przepisu nie zgodziła się huta w złożonej przez siebie skardze kasacyjnej i wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku. Wskazała na brak podstaw do odprowadzania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe od dodatkowego wynagrodzenia rocznego.

Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną pracodawcy, wskazując, że podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe pracowników stanowi przychód w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy (art. 18 ust. 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych; t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.). Za przychody ze stosunku pracy uważa się zatem wszelkiego rodzaju wypłaty pieniężne oraz wartość pieniężną świadczeń w naturze bądź ich ekwiwalenty, bez względu na źródło finansowania tych wypłat i świadczeń, a w szczególności: wynagrodzenia zasadnicze, wynagrodzenia za godziny nadliczbowe, różnego rodzaju dodatki, nagrody, ekwiwalenty za niewykorzystany urlop i wszelkie inne kwoty niezależnie od tego, czy ich wysokość została z góry ustalona, a ponadto świadczenia pieniężne ponoszone za pracownika, jak również wartość innych nieodpłatnych świadczeń lub świadczeń częściowo odpłatnych (zgodnie z art. 12 ust. 1 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, obecnie t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 361 z późn. zm.).

Szczegółowy katalog wyłączeń niektórych rodzajów tych przychodów z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe zawiera par. 2 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek, a przepisy rozporządzenia jako ustanawiające wyjątki od zasady ustalania podstawy wymiaru składek od wszystkich przychodów ze stosunku pracy wykładane muszą być ściśle. W myśl par. 2 ust. 1 pkt 27 rozporządzenia, podstawy wymiaru składek nie stanowią dodatkowe świadczenia niemające charakteru deputatu przyznawane na podstawie przepisów szczególnych - kart branżowych lub układów zbiorowych pracy, tj. ekwiwalent pieniężny z tytułu zwrotu kosztów przejazdów urlopowych, świadczenia na pomoce naukowe dla dzieci, świadczenia przyznawane z tytułu uroczystych dni, jak tradycyjne "barbórkowe", z wyjątkiem nagród pieniężnych wypłacanych z tytułu uroczystych dni.

W ocenie Sądu Najwyższego katalog dodatkowych świadczeń niestanowiących podstawy wymiaru składek jest zamknięty. Należą do nich tylko świadczenia wymienione w tym przepisie. W świetle par. 3 ust. 3 Karty Górnika tradycyjne barbórkowe jest prawem honorowym, przyznawanym z okazji Dnia Górnika i co do zasady jako świadczenie w naturze, a tylko ewentualnie w ekwiwalencie pieniężnym. Charakter analogiczny do tradycyjnego barbórkowego ma w przypadku pracodawcy jedynie wypłacany 10 maja danego roku "tradycyjny dodatek z okazji Dnia Hutnika, który przysługiwał wszystkim pracownikom huty w jednolitej, niewielkiej wysokości (100 proc. średniej dniówki w hucie). Nie ma natomiast takiego charakteru specjalne wynagrodzenie roczne przysługujące pracownikom huty na podstawie zakładowego układu zbiorowego pracy.

Wyrok Sądu Najwyższego z 13 września 2011 r. (sygn. akt I UK 38/11).

KOMENTARZ EKSPERTA

@RY1@i02/2012/208/i02.2012.208.03300040o.802.jpg@RY2@

Marcin Wilczyński, asystent sędziego w Sądzie Najwyższym

W obec stanowiska Sądu Najwyższego, zawartego w omawianym wyroku z 13 września 2011 r. (sygn. akt I UK 38/11) nie budzi wątpliwości, że w myśl par. 2 ust. 1 pkt 27 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. nr 161, poz. 1106 z późn. zm.) katalog dodatkowych świadczeń niestanowiących podstawy wymiaru składek jest zamknięty. Należą do nich tylko świadczenia wymienione w tym przepisie, a wśród nich przyznawane z tytułu uroczystych dni, na podstawie kart branżowych lub układów zbiorowych pracy. Bez wątpienia nie chodzi tu o każde świadczenie wypłacane pracownikom określonej branży w okresie, na który przypada ich święto.

Precyzując pojęcie "świadczenia przyznawanego z tytułu uroczystych dni", ustawodawca wskazał na tzw. tradycyjne barbórkowe. Dlatego kwestia charakteru tego ostatniego świadczenia miała podstawowe znaczenie dla wykładni par. 2 ust. 1 pkt 27 przywołanego wyżej rozporządzenia w tej części, w której wyłącza z podstawy wymiaru składek inne świadczenia przyznawane z tytułu uroczystych dni. Z przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z 30 grudnia 1981 r. w sprawie szczególnych przywilejów dla pracowników górnictwa - Karta górnika (Dz.U. 1982 r. nr 2, poz. 13 z późn. zm.) wynika, że tradycyjne barbórkowe ma zupełnie inny charakter niż specjalne wynagrodzenie roczne przysługujące pracownikom na podstawie zakładowego układu zbiorowego pracy. Zasady przyznawania tego wynagrodzenia, jego wysokość, określenie sytuacji, gdy świadczenie to nie przysługuje, wskazują, że jest to dodatkowe wynagrodzenie roczne wypłacane nie z tytułu uroczystego dnia, a jedynie w okresie, na który przypada dzień hutnika. Jest ono wypłacane pracownikom huty na zasadach zbliżonych do analogicznych świadczeń wypłacanych pracownikom innych branż w oparciu o obowiązujące ich zakładowe źródła płacowe, czy też pracownikom sfery budżetowej na podstawie ustawy z 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej (Dz.U. nr 160, poz. 1080 z późn. zm.).

Brak jest przesłanek do stwierdzenia, że w zamyśle ustawodawcy tego rodzaju dodatkowe przychody pracowników osiągane w ciągu roku miałyby nie stanowić podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, skoro nawet nagrody pieniężne przyznawane z tytułu uroczystego dnia stanowią taką podstawę (par. 2 ust. 1 pkt 27 rozporządzenia).

Warto zwrócić uwagę na stanowisko Sądu Najwyższego zawarte w wyroku z 21 lutego 2012 r. (I UK 238/11, LEX nr 1157545). SN wskazał, że dodatek z tytułu Dnia Hutnika stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, gdy przysługuje w formie pieniężnej, a nie w naturze i jego wysokość oraz termin wypłaty są przedmiotem corocznych ustaleń pracodawcy i związków zawodowych. Powyższe cechy dodatku przemawiają za stwierdzeniem, że świadczenie to jest w istocie nagrodą dla pracowników z tytułu uroczystego dnia. Wysokość dodatku jest zależna od wypracowanego przez pracowników zysku przedsiębiorstwa. Nagroda taka nie mieści się natomiast w kategorii wyłączeń przewidzianych w par. 2 ust. 1 pkt 27 rozporządzenia, który rozróżnia świadczenia przyznawane z tytułu uroczystych dni i nagrody pieniężne wypłacane z tytułu uroczystych dni (por. wyrok Sądu Najwyższego z 20 września 2011 r., I UK 30/11, LEX nr 1109356).