W przypadku gdy wykładnia literalna przepisów zawodzi, trzeba stosować celowościową

Pracownik, który posiada jednocześnie dodatkowy tytuł do ubezpieczeń społecznych (inny niż pracowniczy) i podstawa wymiaru składek ze stosunku pracy jest niższa od minimalnego wynagrodzenia (w 2012 roku - 1500 zł), podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym również z tego tytułu. Jeśli więc przykładowo pracownik prowadzi działalność gospodarczą, to podlega obowiązkowym ubezpieczeniom zarówno z umowy o pracę, jak i z działalności.

W art. 9 ust. 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, z którego wynika powyższa zasada, mowa jest o podstawie wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w przeliczeniu na okres miesiąca. Podstawa wymiaru składek to kwota wynagrodzenia jaką pracownik w danym miesiącu uzyskał w związku z wykonywaniem umowy o pracę i od której pracodawca jako płatnik naliczył i odprowadził do ZUS należne składki.

Niekorzystna interpretacja

Z literalnego brzmienia przywołanego przepisu wynika więc, że znaczenie ma kwota faktycznie wypłacona. Gdy ta kwota jest niższa od minimalnego wynagrodzenia, to podleganie ubezpieczeniom ze stosunku pracy nie zwalnia z obowiązku opłacania składek od tego dodatkowego tytułu do ubezpieczeń. Jednak przyjęcie takiej wykładni art. 9 ust. 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych powodowałoby obowiązek opłacania składek za pracownika, za którego podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne w danym miesiącu była niższa od minimalnego wynagrodzenia np. z powodu choroby i pobierania przez część miesiąca wynagrodzenia za czas choroby czy też zasiłku chorobowego. Zarówno wynagrodzenie, jak i zasiłek są bowiem przychodami, od których nie opłaca się składek na ubezpieczenia społeczne. Również w przypadku niewypłacenia przez pracodawcę w danym miesiącu wynagrodzenia pracownik np. z prowadzonej dodatkowo działalności miałby obowiązek opłacać składki na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne. Taka sytuacja mogłaby być nawet spowodowana wypłaceniem pracownikowi wynagrodzenia przed terminem. Gdyby przykładowo wynagrodzenie za wrzesień zostało pracownikowi wypłacone z końcem września zamiast 10 października, a w październiku zatrudniony nie otrzymałby żadnego wynagrodzenia, to mimo że przez cały październik świadczyłby pracę w raporcie za ten miesiąc, pracodawca wykazałby zerową podstawę wymiaru składek. Przy przedstawionej wyżej interpretacji art. 9 ust. 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych pośpiech pracodawcy spowodowałby dodatkowe koszty dla pracownika, tj. w przedstawionej sytuacji konieczność opłacania za październik składek z działalności.

Sytuacja zleceniodawców

Przedstawiona wykładnia byłaby też niekorzystna dla zleceniodawców, którzy zgłaszają zleceniobiorców wyłącznie do ubezpieczenia zdrowotnego z uwagi na wykonywaną równocześnie u innego płatnika umowę o pracę na pełny etat. Przy przyjęciu literalnej wykładni tego przepisu co miesiąc musieliby prosić zleceniobiorców o informację, czy w danym miesiącu otrzymali od swojego pracodawcy co najmniej minimalne wynagrodzenie.

Aby uniknąć takich konsekwencji, trzeba stosować wykładnię celowościową. Celem ustawodawcy wprowadzającego art. 9 ust. 1a do ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych było bowiem, aby pracownicy, którzy otrzymują wynagrodzenie niższe od minimalnego, a więc w praktyce zatrudnieni w niepełnym wymiarze czasu pracy, podlegali obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym z wykonywanej jednocześnie u innego płatnika umowy-zlecenia czy też z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej.

Konsekwencje regulacji

W konsekwencji osoba, która jest zatrudniona w pełnym wymiarze czasu pracy i ma jednocześnie dodatkowy tytuł do ubezpieczeń z tego dodatkowego tytułu nie musi opłacać składek (ubezpieczenia emerytalne i rentowe są dla niej dobrowolne), nawet gdy z różnych względów w danym miesiącu podstawa wymiaru składek ze stosunku pracy jest niższa od kwoty minimalnego wynagrodzenia. Osoba ta z uwagi na zatrudnienie na pełny etat musi bowiem otrzymywać wynagrodzenie równe co najmniej minimalnemu.

Sumowanie składników

W przypadku gdy pracownik jest zatrudniony na część etatu i z umowy o pracę wynika, że przysługuje mu wynagrodzenie niższe od minimalnego, ale w danym miesiącu otrzymał on np. premię kwartalną i jego łączna podstawa wymiaru składek jest wyższa od minimalnego wynagrodzenia, to w tym miesiącu z dodatkowego tytułu ubezpieczenia społeczne są dobrowolne. Składniki wynagrodzenia wypłacone za okres dłuższy niż miesiąc są uwzględniane w podstawie wymiaru składek w miesiącu, w którym faktycznie zostały wypłacone, i przy ustalaniu obowiązku ubezpieczeń społecznych z dodatkowych tytułów nie ma znaczenia, za jaki okres przysługiwały. Takie stanowisko przedstawił Sąd Najwyższy w wyroku z 12 grudnia 2011 r. ( I UK 179/11, LEX nr 1135990).

Na zakończenie należy dodać, że wykładnia celowościowa art. 9 ust. 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych jest także stosowana przez ZUS.

@RY1@i02/2012/188/i02.2012.188.03300010b.802.jpg@RY2@

Michał Lużyński, ekspert z zakresu ubezpieczeń społecznych

Michał Lużyński

ekspert z zakresu ubezpieczeń społecznych

Podstawa prawna

Art. 9 ust. 1 a ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).