Cudzoziemcy także ubezpieczeni, ale nie wszyscy na takich samych zasadach

Polskim ubezpieczeniom społecznym podlegają nie tylko obywatele polscy, ale także posiadający obywatelstwo innego państwa przedsiębiorcy prowadzący pozarolniczą działalność gospodarczą oraz osoby wykonujące na terenie naszego kraju pracę na podstawie m.in. umowy o pracę lub umowy-zlecenia.

Ważne miejsce aktywności

Obywatelstwo przedsiębiorcy, pracownika czy zleceniobiorcy nie ma znaczenia. Na objęcie obowiązkiem ubezpieczeń społecznych wpływa więc tylko fakt wykonywania pracy na terenie kraju. Polskim ubezpieczeniom nie będzie więc podlegał cudzoziemiec zatrudniony przez polską firmę, ale wykonujący pracę za granicą. W przypadku przedsiębiorcy pod uwagę brane jest miejsce wykonywania działalności. Sam pracownik (zleceniodawca) lub prowadzący działalność może nawet na stałe zamieszkiwać poza granicami Polski. Zasada ta nie jest jednak nieograniczona.

Jednak są wyjątki

Po pierwsze nie dotyczy ona obywateli państw obcych, których pobyt na obszarze Polski nie ma charakteru stałego i którzy są zatrudnieni w obcych przedstawicielstwach dyplomatycznych, urzędach konsularnych, misjach, misjach specjalnych lub instytucjach międzynarodowych, chyba że umowy międzynarodowe stanowią inaczej. Ponadto jej stosowanie może być w pewnych wypadkach wyłączone umową międzynarodową, której stroną jest Polska. Podstawowym celem podpisywania umów jest uniknięcie sytuacji, w której pracownik nie podlegałby ubezpieczeniom w żadnym kraju lub był ubezpieczony w kilku krajach jednocześnie na podstawie tego samego tytułu.

W przypadku państw należących do Unii...

W przypadku koordynacji systemów ubezpieczeń między państwami UE funkcję unikania podwójnego oskładkowania pełni ustawodawstwo europejskie, które wraz z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi stanowi część polskiego porządku prawnego.

Obecnie podstawowym aktem prawnym regulującym podleganie ubezpieczeniom społecznym w krajach UE jest Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Przepisy te są stosowane również przez Szwajcarię, Norwegię, Liechtenstein oraz Islandię.

Z punktu widzenia polskiego przedsiębiorcy wśród zawiłości reguł ustanowionych tym rozporządzeniem istotna jest znajomość generalnej zasady mówiącej, że pracownik (wykonujący szeroko pojętą pracę najemną) będący obywatelem państwa UE podlega tylko jednemu ubezpieczeniu społecznemu - w państwie, w którym wykonuje pracę. Nie jest istotne miejsce jego zamieszkania ani zarejestrowana siedziba pracodawcy. Oznacza to, że przedsiębiorca zatrudniający w Polsce np. Litwina jest zobowiązany zgłosić go do ubezpieczeń społecznych tak jak polskich pracowników. Obowiązek zgłoszenia się do ZUS ciąży również na obywatelu np. Słowacji, który decyduje się na prowadzenie pozarolniczej działalności na terenie Polski.

Rozporządzenie wprowadza kilka wyjątków od tej zasady. Jeden z nich ma zastosowanie w przypadku, gdy obywatel państwa UE prowadzi działalność gospodarczą w swoim kraju, ale zamierza rozszerzyć ją na Polskę na okres do 24 miesięcy. Wtedy nadal będzie podlegał ubezpieczeniom społecznym - w kraju pierwotnie będącym miejscem wykonywania działalności. Na podobnych zasadach określono wyjątek dla wykonujących pracę najemną i dotyczy pracowników delegowanych do innego państwa UE na okres do 24 miesięcy. Przepisy europejskie wprowadzają ponadto wiele innych reguł i wyjątków od powyższych zasad ogólnych.

...i tych, z którymi podpisano umowę

Jeśli cudzoziemiec posiada obywatelstwo któregoś z państw spoza UE, ale z którym Polska zawarła umowę o koordynacji systemów ubezpieczeniowych, w celu ustalenia obowiązku podlegania pracownika polskim ubezpieczeniom należy sięgnąć do przepisów zawartych w tych umowach.

Każda z nich, potwierdzając ogólną zasadę podlegania ubezpieczeniom w kraju wykonywania pracy, wprowadza kilka wyjątków. Warunki odstępstwa od zasady ogólnej są bardzo podobne w każdej z umów, jednak nie zawsze są tak samo sformułowane. Polscy pracodawcy zatrudniający obywateli tych krajów powinni sprawdzić, jakie reguły wprowadza umowa z danym krajem. W ogromnej większości przypadków będzie miała zastosowanie jednak zasada ogólna, gdyż najczęściej wyjątki dotyczą pracowników delegowanych, dyplomatycznych lub osób wykonujących działalność na własny rachunek. Obecnie Polska stosuje zawarte umowy z Serbią, Macedonią, USA, Kanadą, Australią, Libią i Koreą Południową.

Pozostałe osoby

Do cudzoziemców posiadających obywatelstwo państw, które nie należą do UE ani nie są stroną umów międzynarodowych zawartych z Polską, np. Ukrainy, stosuje się wyłącznie prawodawstwo polskie. Nie ma więc znaczenia, czy i na jakich zasadach podlegają ubezpieczeniu w swoim kraju. Jeśli wykonują pracę na terenie Polski, to zgodnie z zasadą ogólną pracodawca ma obowiązek zgłosić ich do ubezpieczeń, a następnie obliczyć i odprowadzić składki. Te same zobowiązania ciążą na cudzoziemcu prowadzącym pozarolniczą działalność.

Cudzoziemcy, którzy podlegają polskim ubezpieczeniom społecznym, podlegają również ubezpieczeniu zdrowotnemu i mogą korzystać ze świadczeń opieki zdrowotnej na takich samych zasadach, jak ubezpieczeni obywatele polscy. Oprócz składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne, pracodawcy zobowiązani są odprowadzić za cudzoziemców także składkę na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Przedsiębiorca, który nie ma polskiego obywatelstwa, ale podlega polskim ubezpieczeniom, odprowadza składki na takich samych zasadach, jak przedsiębiorca polski.

@RY1@i02/2014/201/i02.2014.201.03300030f.802.jpg@RY2@

Joanna Śliwińska radca prawny

Joanna Śliwińska

 radca prawny

Podstawa prawna

Art. 5 ust. 2 i 6 ust. 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2013 r. poz. 1442 ze zm.).

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE L 166 z 30 kwietnia 2004 r. ze zm.).

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z 16 września 2009 r. dotyczące wykonywania rozporządzenia nr 883/2004 (Dz.Urz. UE L 284 z 30 października 2009 r. ze zm.).