Wypłata świadczeń z ZFŚS musi być uzależniona od rzeczywistej sytuacji życiowej uprawnionego pracownika

ZUS wobec płatnika dokonał przypisu składek: na ubezpieczenia społeczne w kwocie ok. 150 000 zł, na ubezpieczenie zdrowotne w kwocie ok. 40 000 zł, na Fundusz Pracy - ok. 12 000 zł oraz na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych - ok. 500 zł. Składki te zostały wyliczone od wartości przekazanych pracownikom z okazji świąt Bożego Narodzenia i Wielkanocy bonów towarowych sfinansowanych z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych. Powodem powyższego było niezastosowanie przy ich przyznaniu kryterium socjalnego.

Sąd okręgowy zmienił tę decyzję, obniżając wysokość należnych składek na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. W pozostałej części odwołanie oddalił. Przyjął on, że zgodnie z obowiązującym u płatnika regulaminem zakładowego funduszu świadczeń socjalnych przyznawanie ulgowych świadczeń oraz wysokość dopłat z funduszu uzależniona jest od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby uprawnionej. Członkowie komisji socjalnej przy przydziale bonów i paczek świątecznych dokonali podziału pracowników na grupy ze względu na osiągane w zakładzie zarobki, tj. członków zarządu, kierowników poszczególnych działów i komórek organizacyjnych i prokurentów oraz pozostałych pracowników. Z ustaleń sądu pierwszej instancji wynika, że przy przyznawaniu bonów i paczek pracodawca nie żądał oświadczeń o kwocie dochodu na członka rodziny, gdyż prowadził i aktualizował bazy danych o dofinansowaniu wypoczynku co najmniej raz na dwa lata. Sąd uznał za niezgodne z regulaminem przyznanie bonów o jednakowej wartości 100 zł w kwietniu 2007 r. oraz w odniesieniu do bonów wydanych w grudniu 2007 r., 2008 r. i 2009 r. niektórym pracownikom nowo przyjętym. Odmiennie ocenił świadczenia, które komisja przyznała w najwyższej wysokości pracownikom wielodzietnym i tym, w których rodzinach są osoby niepełnosprawne - wydzielonym do czwartej grupy uprawnionych, jednakowo traktując pozostałe przypadki.

W ocenie sądu nie było podstaw do stwierdzenia, że płatnik nie zastosował kryterium socjalnego w sytuacjach, w których przyznał bony i paczki o różnej wartości grupom pracowników wyodrębnionym jako członkowie zarządu, kierownicy i prokurenci oraz pozostali. Podział na te grupy wiązał się z wysokością uzyskiwanego dochodu u pracodawcy. W ramach poszczególnych grup pracownicy osiągali zarobki o zbliżonej wysokości. Ze względu na powszechność świadczenia oraz niewysoką wartość bonów przypadających na jednego pracownika wystarczające do spełnienia warunku uzależnienia wysokości tych świadczeń od sytuacji materialnej pracownika było uwzględnienie dochodów uzyskiwanych wyłącznie w spółce.

Sąd apelacyjny uwzględnił apelację organu rentowego i zmienił wyrok sądu pierwszej instancji, oddalając odwołanie. Przejął ustalenia faktyczne tego sądu i uznał, że zostały zastosowane odpowiednie przepisy. Jednakże nie podzielił oceny zebranego materiału dowodowego i wniosków końcowych. Stwierdził, że płatnik nie zastosował regulaminu zakładowego funduszu świadczeń socjalnych, uzależniającego przyznawanie ulgowych świadczeń oraz wysokość dopłat z funduszu od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby uprawnionej. Jedynie dodatkowo wprowadził kategorie pracowników wielodzietnych i posiadających na utrzymaniu osoby niepełnosprawne. W konsekwencji wartość świadczeń nie może być wyłączona z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

Powyższy wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną płatnika.

Sąd Najwyższy zaznaczył, iż w czasie objętym zaskarżoną decyzją obowiązywało rozporządzenie ministra pracy i polityki socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w brzmieniu nadanym od 30 stycznia 2004 r. (Dz.U z 2004 r. nr 14, poz. 124), odnoszącym się do składek należnych za okres po 1 stycznia 2004 r. Wyłączyło ono w par. 2 ust. 1 pkt 19 z podstawy wymiaru składek świadczenia finansowane ze środków przeznaczonych na cele socjalne w ramach zakładowego funduszu świadczeń socjalnych.

Stosownie do art. 1 ust. 1 ustawy z 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 592 z późn. zm.) pracodawcy tworzą zakładowe fundusze świadczeń socjalnych przeznaczone na finansowanie działalności socjalnej organizowanej na rzecz osób uprawnionych do korzystania z funduszu, na dofinansowanie zakładowych obiektów socjalnych oraz na tworzenie zakładowych żłobków, klubów dziecięcych, przedszkoli oraz innych form wychowania przedszkolnego. Finansowanie działalności socjalnej organizowanej na rzecz osób uprawnionych do korzystania z funduszu polega na świadczeniu przez pracodawców usług na rzecz różnych form wypoczynku, działalności kulturalno-oświatowej, sportowo-rekreacyjnej, opieki nad dziećmi w żłobkach, klubach dziecięcych, sprawowanej przez dziennego opiekuna lub nianię, w przedszkolach oraz innych formach wychowania przedszkolnego, udzielanie pomocy materialnej - rzeczowej lub finansowej, a także zwrotnej lub bezzwrotnej pomocy na cele mieszkaniowe na warunkach określonych umową (art. 2 pkt 1 ustawy). Nie każde świadczenie wydatkowane z funduszu świadczeń socjalnych jest przychodem pracownika.

Wyłączenie niektórych przychodów z oskładkowania wynika z zastosowania prawidłowych kryteriów ich przyznania, więc przytoczenie omawianych przepisów miało na celu wykazanie, że - według ich brzmienia - chodzi o środki przeznaczone na cele socjalne w ramach zakładowego funduszu świadczeń socjalnych. Świadczenia otrzymane przez pracownika w związku z finansowaniem działalności socjalnej, o której mowa w przepisach o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych, w ustawie z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 361 z późn. zm.; dalej: ustawa o PIT) określone zostały jako świadczenia pieniężne oraz rzeczowe. Bony, talony i inne znaki, uprawniające do ich wymiany na towary lub usługi, nie są świadczeniami rzeczowymi wolnymi od podatku dochodowego (art. 21 ust. 1 pkt 67 ustawy o PIT). Świadczenia takie nie mogą być inaczej kwalifikowane jako przychód podlegający składce na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne. W ustawie o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych, w art. 8 ust. 1 i 2, postanowiono, że zasady przeznaczania środków na poszczególne cele i rodzaje działalności socjalnej określa pracodawca w regulaminie. Przy czym zasady i warunki korzystania z usług i świadczeń finansowanych z funduszu zobowiązany jest on określić z uwzględnieniem ust. 1 tego przepisu stanowiącego, że przyznawanie ulgowych usług i świadczeń oraz wysokość dopłat z funduszu uzależnia się od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby uprawnionej do korzystania z funduszu. Tylko przyznawane według takich kryteriów bony towarowe z okazji świąt Bożego Narodzenia i Wielkanocy sfinansowane z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych mają charakter świadczeń przeznaczonych na cele socjalne, które nie podlegają składce ubezpieczeniowej.

Zakładowy fundusz świadczeń socjalnych nie jest przeznaczony wyłącznie dla pracowników pozostających w szczególnie trudnej sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej. Krąg podmiotów uprawnionych w zasadzie jest większy od osób zatrudnionych. Obejmuje on emerytów, rencistów i inne osoby, które określa pracodawca. Poszczególne świadczenia przyznawane mogą być im wszystkim według różnych kryteriów, tyle że o niezaliczeniu do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia decyduje socjalny charakter tych świadczeń wyrażający się zróżnicowaniem ich wartości w zależności od sytuacji majątkowej, rodzinnej i finansowej. Powoływanie się na powszechność świadczeń jest logicznie niespójne z podziałem pracowników na uprawnione grupy.

Trafnie w tym zakresie sąd apelacyjny uznał, że podział uprawnionych do spornych świadczeń według wysokości wynagrodzeń uzyskiwanych tylko u płatnika nie uwzględnia socjalnego charakteru przyznawanych im świadczeń. Oczywiste jest, że zarobki osiągane w spółce, szeregujące pracowników ze względu na zajmowane stanowisko, są tylko jednym z elementów oceny ich sytuacji socjalnej. Właściwym odzwierciedleniem sytuacji majątkowej, rodzinnej i finansowej jest wysokość dochodu przypadającego na członka jego rodziny. Ta wartość uwzględnia liczbę pozostających na jego utrzymaniu osób, uzyskiwanie przez pracownika dochodów z innych źródeł, wysokość przychodów osiąganych przez pozostałych członków rodziny, a więc konkretną jego i jego rodziny sytuację życiową. Dodatkowo może być przyjęte kryterium obrazujące szczególne wypadki niedostatku lub innych szczególnych okoliczności wymagających pomocy socjalnej. Podobne do tego kryterium zastosowane przy podziale bonów tylko do grupy pracowników wielodzietnych i mających na utrzymaniu osoby niepełnosprawne, i przyznane na tej podstawie świadczenia zostały wyłączone z podstawy wymiaru składek.

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną

z 8 stycznia 2014 r., sygn. akt I UK 202/13

KOMENTARZ EKSPERTA

@RY1@i02/2014/055/i02.2014.055.03300040f.802.jpg@RY2@

dr Wojciech Ostaszewski asystent sędziego w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego

P odkreślić trzeba, iż pracodawca administrujący środkami ZFŚS nie może ich wydatkować niezgodnie z regulaminem zakładowej działalności socjalnej. Jego postanowienia nie mogą być sprzeczne z zasadą przyznawania świadczeń według kryterium socjalnego, to jest uzależniającego przyznawanie ulgowych usług i świadczeń wyłącznie od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby uprawnionej do korzystania z funduszu (wyrok SN z 20 sierpnia 2001 r., sygn. akt I PKN 579/00, OSNP 2003/14/331), i tak na przykład wydatkowanie środków zakładowego funduszu świadczeń socjalnych z zastosowaniem kryterium stażu pracy, bez uwzględnienia kryterium socjalnego i sprzecznie z zakładowym regulaminem świadczeń socjalnych, jest niezgodne z art. 8 ust. 3 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (wyrok SN z 16 sierpnia 2005 r., sygn. akt I PK 12/05, OSNP 2006/11-12/182). W orzecznictwie SN utrwalony jest pogląd, że z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne wyłączone są jedynie świadczenia przyznawane z zachowaniem kryterium socjalnego (m.in. wyroki SN z 8 maja 2002 r., sygn. akt I PKN 267/01, OSNP 2004/6/99; z 6 lutego 2008 r., sygn. akt II PK 156/07, OSNP 2009/7-8/96; z 16 września 2009 r., sygn. akt I UK 121/09, OSNP 2011/9-10/133). Przykładowo można wskazać, iż zgodnie z wyrokiem SN z 10 grudnia 2013 r. (sygn. akt I UK 74/13, niepublikowany) bony (talony lub kupony) żywnościowe (żywieniowe) uprawniające do nabycia posiłków lub artykułów spożywczych w zakładach zbiorowego żywienia lub sieciach (placówkach) handlowych, które nie zostały wydane przez pracodawcę na podstawie przepisów prawa pracy lub postanowień układu zbiorowego pracy, nie podlegają wyłączeniu z podstawy wymiaru składek na pracownicze ubezpieczenia emerytalne i rentowe w rozumieniu par. 2 pkt 11 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.