Czy zawsze musi być protokół

Obowiązek przechowywania przez pracodawcę protokołu ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku przy pracy przez 10 lat wynika obecnie wprost z kodeksu pracy. Został do niego wprowadzony w lipcu 2009 roku ubiegłoroczną majową nowelizacją kodeksu. Przedtem taki obowiązek wynikał z aktu mniejszej rangi, bo z rozporządzenia wykonawczego, dotyczącego zasad ustalania okoliczności wypadków przy pracy. Wraz z wejściem w życie wspomnianej nowelizacji zaczęło też obowiązywać nowe rozporządzenie. Nie złagodziło ono obowiązków pracodawcy, z których musi wywiązać się, gdy dojdzie do wypadku przy pracy.

Gdy dojdzie do wypadku przy pracy, pracodawca musi podjąć działania eliminujące lub ograniczające zagrożenie i zapewnić pierwszą pomoc osobom poszkodowanym. Ma też obowiązek niezwłocznego zawiadomienia o zdarzeniu okręgowego inspektora pracy i prokuratora, jeśli wypadek był śmiertelny, ciężki lub zbiorowy, a także, gdy każdy inny wypadek wywołał takie skutki, przy czym istotne jest, by można było go uznać za wypadek przy pracy.

Miejsce wypadku powinno być zabezpieczone. Wymaga się też m.in., aby do czasu ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku pracodawca zadbał o to, aby nie było możliwości dopuszczenia do miejsca wypadku osób niepowołanych, nie uruchamiano tam bez koniecznej potrzeby maszyn i innych urządzeń technicznych, które w związku z wypadkiem zostały wstrzymane. Zgoda na ich uruchomienie lub dokonanie zmian w miejscu wypadku może wyrazić pracodawca i pod warunkiem, że uzgodni to ze społecznym inspektorem pracy. W przypadku wypadku śmiertelnego, ciężkiego lub zbiorowego zgoda ta musi być uzgodniona z właściwym dla pracodawcy inspektorem pracy i prokuratorem, a jeśli do takiego wypadku dojdzie w zakładzie górniczym, konieczne jest porozumienie się z organem nadzoru górniczego. Tylko konieczność ratowania osób lub mienia albo zapobieżenia grożącemu niebezpieczeństwu uzasadnia dokonywanie zmian w miejscu wypadku bez zgody wspomnianych podmiotów.

Do ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku musi być powołany zespół powypadkowy. To kolejne zadanie pracodawcy. W skład zespołu musi włączyć pracownika służby bezpieczeństwa i higieny pracy oraz społecznego inspektora pracy. Jeśli służba bhp nie jest wymagana w danej firmie, wtedy do zespołu wchodzi pracodawca lub pracownik zatrudniony przy innej pracy, któremu powierzono wykonywanie zadań służby bhp, ale może być też zaangażowany specjalista spoza zakładu pracy. Z kolei tam, gdzie nie działa społeczna inspekcja pracy, członkiem zespołu powypadkowego zamiast społecznego inspektora, powinien być przedstawiciel pracowników posiadający aktualne zaświadczenie o ukończeniu szkolenia w zakresie bhp.

Prawo przewiduje także trudności z utworzeniem zespołu w składzie dwuosobowym z uwagi na małą liczbę zatrudnionych pracowników. Wtedy jego zadania musi wykonać pracodawca oraz specjalista spoza zakładu pracy.

Istnieją zatem różne warianty tworzenia zespołu powypadkowego, zależne od możliwości pracodawcy. Nie ma zatem żadnego usprawiedliwienia dla ewentualnego niewywiązania się przez niego z powołania takiego zespołu.

W piśmiennictwie podkreśla się, że przepisy nie dopuszczają sytuacji, w której pracodawca mógłby być zwolniony od wykonania obowiązku ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku. Nie daje mu takiego prawa nawet fakt przyczynienia się pracownika do wypadku. (Sł. Pracow. z 2009 r., nr 10, str. 15). Jak podkreślił Sąd Najwyższy, ustalenie wypadku przy pracy jest prawem pracownika i jednocześnie obowiązkiem pracodawcy, niezależnie od tego, czy pracownik będzie dochodził świadczeń z ustawy wypadkowej (wyrok z 14 maja 2009 r., sygn. akt II PK 282/08, niepublikowany).

Zespół powypadkowy musi przystąpić do pracy niezwłocznie po otrzymaniu wiadomości o wypadku. Jego obowiązkiem jest:

● dokonać oględzin miejsca wypadku, stanu technicznego maszyn i innych urządzeń technicznych, stanu urządzeń ochronnych oraz zbadać warunki wykonywania pracy i inne okoliczności, które mogły mieć wpływ na powstanie wypadku,

● jeżeli jest to konieczne, sporządzić szkic lub wykonać fotografię miejsca wypadku,

● wysłuchać wyjaśnień poszkodowanego, jeżeli stan jego zdrowia na to pozwala,

● zebrać informacje dotyczące wypadku od świadków wypadku,

● zasięgnąć opinii lekarza, a w razie potrzeby opinii innych specjalistów, w zakresie niezbędnym do oceny rodzaju i skutków wypadku,

● zebrać inne dowody dotyczące wypadku,

● dokonać prawnej kwalifikacji wypadku - czyli, czy był on wypadkiem przy pracy,

● określić środki profilaktyczne oraz wnioski, w szczególności wynikające z oceny ryzyka zawodowego na stanowisku pracy, na którym wystąpił wypadek.

Na sporządzenie protokołu ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku przy pracy zespół powypadkowy ma 14 dni od dnia uzyskania zawiadomienia o zdarzeniu. Opóźnienie spowodowane uzasadnionymi przeszkodami lub trudnościami musi być wyjaśnione w protokole. Dokument ten i pozostała dokumentacja powypadkowa muszą być doręczone do zatwierdzenia pracodawcy. W przypadku rozbieżności zdań członków zespołu powypadkowego o treści protokołu powypadkowego decyduje pracodawca.

Z treścią protokołu przedstawionego do akceptacji musi być zapoznany poszkodowany (albo członkowie rodziny zmarłego pracownika). Ma on prawo zgłosić uwagi i zastrzeżenia do zawartych w tym dokumencie ustaleń. Może też przeglądać akta sprawy, sporządzać z nich notatki, odpisy i kopie.

Zespół nie może zrezygnować ze sporządzenie protokołu, ani go nie przedstawić pracownikowi, jeśli stwierdzi, że badanego wypadku nie można uznać za wypadek przy pracy. Takie ustalenie musi znaleźć się w protokole i zarazem być szczegółowo uzasadnione. Dotyczy to także ustaleń wskazujących na istnienie okoliczności mogących mieć wpływ na prawo pracownika do świadczeń przysługujących z tytułu wypadku. Niezależnie od tego, czy zespół wyciągnął właściwe wnioski czy nie, poszkodowany (jego rodzina) musi mieć szansę ustosunkowania się do ustaleń i zgłoszenia swoich uwag. W piśmiennictwie zwraca się uwagę, że gdy pracodawca odmawia sporządzenia protokołu powypadkowego lub stwierdza w nim, że zdarzenie nie spełnia cech wypadku przy pracy, wówczas poszkodowany pracownik (w razie wypadku śmiertelnego uprawnieni członkowie rodziny) mogą wystąpić do sądu pracy z powództwem o sprostowanie protokołu powypadkowego i ustalenie, że zdarzenie jest wypadkiem przy pracy.

Pracodawca nie później niż w ciągu 5 dni od sporządzenia protokołu ma obowiązek jego zatwierdzenia. W razie wątpliwości zwraca dokument do wyjaśnienia i uzupełnienia, jeżeli do treści protokołu powypadkowego zgłoszono zastrzeżenia poszkodowanego (lub członków rodziny zmarłego) albo protokół nie odpowiada warunkom wynikającym z przepisów. W takiej sytuacji zespół ma 5 dni na sporządzenie nowego protokołu. W przypadku, gdy wypadek miał miejsce u innego pracodawcy i on bada okoliczności i przyczyny tego zdarzenia, wtedy protokół zatwierdza pracodawca poszkodowanego pracownika.

Zatwierdzony protokół powypadkowy musi być doręczony poszkodowanemu pracownikowi (lub członkom rodziny zmarłego), a w przypadku wypadku śmiertelnego, ciężkiego czy zbiorowego - także inspektorowi pracy.

Jeżeli protokół dotyczy wypadków śmiertelnych, ciężkich i zbiorowych i zawiera ustalenia naruszające uprawnienia pracownika albo nieprawidłowe wnioski profilaktyczne, inspektor pracy może go zwrócić pracodawcy, z wnioskiem o ponowne ustalenie okoliczności i przyczyn wypadku.

Koszty związane z ustalaniem okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy ponosi pracodawca

iwona.jackowska@infor.pl

Art. 234-236, 237¹ ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94, z późn. zm.).

Rozporządzenie Rady Ministrów z 1 lipca 2009 r. w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy (Dz.U. nr 105, poz. 870).