Jak skorzystać z wolnego, za które nie przysługuje pensja

Czy firma może wysłać na przymusowe wolne

@RY1@i02/2013/031/i02.2013.031.18300150e.813.jpg@RY2@

Przepisy wyraźnie mówią, że taka przerwa może być udzielona wyłącznie na pisemny wniosek pracownika. Oznacza to, że inicjatorem takiego urlopu może być tylko sam zainteresowany. Sytuacja pracodawcy, mniejsza skala zamówień, czy kłopoty z płatnościami od kooperantów nie uzasadniają przymusowego wysyłania załogi na wolne. Gdyby jednak przełożony bez inicjatywy załogi wysłał ją na urlop, to takie działanie byłoby niezgodne z prawem i bezskuteczne.

Potwierdza to orzecznictwo sądów. W wyroku z 15 października 1996 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi (sygn. akt III AUa 34/96) orzekł, że udzielenie pracownikowi urlopu bezpłatnego - niezgodnie z art. 174 par. 1 kodeksu pracy - z inicjatywy zakładu pracy i bez pisemnego wniosku jest w świetle prawa bezskuteczne.

Przepisy kodeksu pracy przewidują jednak szczególne rozwiązanie związane z wykorzystaniem urlopu bezpłatnego przez pracownika w celu poprawienia sytuacji pracodawcy w czasie dekoniunktury. Jednak tu także niezbędna jest zgoda i dobra wola podwładnego. Zgodnie z art. 174¹ k.p. za zgodą wyrażoną na piśmie pracodawca może udzielić pracownikowi urlopu bezpłatnego w celu wykonywania pracy w innej firmie przez okres ustalony w zawartym w tej sprawie porozumieniu między pracodawcami. W efekcie przedsiębiorca z trudnościami może obniżyć koszty swojej działalności, bo dzięki umowie z innym zakładem pracownik wykonuje zadania na rzecz innego przedsiębiorcy, który płaci mu pensję. Urlopowany pracownik nadal jest formalnie zatrudniony u tego pracodawcy, który zgodził się na jego wolne. Co więcej czas świadczenia pracy dla innej firmy w czasie urlopu bezpłatnego będzie wliczany do okresu pracy w macierzystym zakładzie, od którego zależą uprawnienia pracownicze, takie jak długość okresu wypowiedzenia czy prawo do nagrody jubileuszowej.

Podstawa prawna

Art. 174 i art. 174¹ ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks Pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Czy zawsze można odwołać pracownika z bezpłatnego urlopu

@RY1@i02/2013/031/i02.2013.031.18300150e.814.jpg@RY2@

Prawo precyzyjnie określa, kiedy pracodawca może skutecznie odwołać pracownika z urlopu bezpłatnego. Aby było to możliwe, musi zostać spełnionych kilka przesłanek. Można odwoływać z urlopu, którego wymiar został ustalony na więcej niż 3 miesiące, ale jest to możliwe, jeżeli pracodawca w decyzji o udzieleniu takiego wolnego zastrzegł sobie prawo do odwołania pracownika. Pracodawca może również uzależnić podjęcie decyzji o udzieleniu wolnego od zgody pracownika na ewentualne skrócenie odpoczynku.

Po trzecie pracownik może zostać odwołany tylko z powodu wystąpienia ważnych przyczyn. Kodeks pracy nie zawiera nawet przykładowego katalogu sytuacji uzasadniających żądanie wcześniejszego powrotu. Generalnie jednak odwołanie będzie uzasadniać wystąpienie okoliczności powodujących zakłócenie toku pracy w zakładzie, które nie były znane w chwili udzielania urlopu, a wymuszające powrót pracownika na stanowisko.

Należy jednak podkreślić, iż uprawnienie polegające na skróceniu urlopu bezpłatnego przysługuje wyłącznie pracodawcy, co oznacza, że pracownik nie może skutecznie przerwać urlopu bezpłatnego. Powrót do pracy z inicjatywy podwładnego jest możliwy po uzyskaniu zgody zatrudniającego.

Jeżeli pracodawca miał podstawy do odwołania pracownika z urlopu, a ten nie stawił się w firmie w wyznaczonym terminie, wówczas może rozwiązać umowę o pracę bez wypowiedzenia w trybie dyscyplinarnym z powodu ciężkiego naruszenia obowiązków pracowniczych.

Podstawa prawna

Art. 174 par. 3 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Czy można zwolnić w czasie urlopu

@RY1@i02/2013/031/i02.2013.031.18300150e.815.jpg@RY2@

Przeprowadzanie zwolnień grupowych w firmie powoduje, że naruszona jest ochrona przed wypowiedzeniem osób przebywających na urlopach wypoczynkowych czy bezpłatnych. Generalnie bowiem w stosunku do takich osób ma zastosowanie art. 41 k.p., zgodnie z którym pracodawca nie może wypowieć umowy o pracę w czasie urlopu pracownika, a także innej usprawiedliwionej nieobecności w pracy, jeżeli nie upłynął jeszcze okres uprawniający do rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia.

Jednak w czasie zwolnień grupowych ochrona ta nie obowiązuje. Zgodnie z ustawą o zwolnieniach grupowych pracodawca zatrudniający co najmniej 20 pracowników może wypowiedzieć umowę z przyczyn niedotyczących podwładnego także osobie korzystającej z urlopu bezpłatnego, pod warunkiem że urlop ten trwa co najmniej 3 miesiące.

Ponadto wypowiedzenie pracownikom warunków pracy i płacy w sytuacjach, o których mowa w art. 41 k.p., jest dopuszczalne niezależnie od okresu trwania urlopu lub innej usprawiedliwionej nieobecności pracownika w pracy. Oczywiście nie ma przeszkód, by umowa o prace mogła być rozwiązana za porozumieniem stron lub w trybie dyscyplinarnym. Przepisy nie ograniczają pracownika korzystającego z urlopu w prawie złożenia wypowiedzenia umowy o pracę.

Podstawa prawna

Art. 5 ust. 3 ustawy z 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (Dz.U. nr 90, poz. 844 z późn. zm.).

Art. 41 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Czy szef musi zgodzić się na urlop

@RY1@i02/2013/031/i02.2013.031.18300150e.816.jpg@RY2@

Kodeks nie precyzuje przykładowego katalogu okoliczności, w których pracownikowi musi być udzielony urlop bezpłatny. Wszystko zależy od decyzji pracodawcy i uzasadnienia przedstawionego przez pracownika. Generalnie urlop ma służyć załatwieniu spraw rodzinnych, dodatkowemu zarobkowaniu, dokończeniu nauki itp. Pracownik jednak nie musi uzasadniać potrzeby skorzystania z przerwy w pracy, a pracodawca nie może weryfikować prawdziwości podawanych przez wnioskującego powodów. Ewentualna odmowa udzielenia wolnego nie podlega kontroli sądowej. Pracodawca nie musi nawet podawać motywów swojej decyzji.

Są jednak wyjątki określone w odrębnych przepisach, które obligują pracodawcę do udzielenia przerwy od pracy, za którą nie przysługuje wynagrodzenie. Przykładem może być działacz związkowy. Pracownikowi powołanemu do pełnienia z wyboru funkcji związkowej poza zakładem pracy przysługuje - na wniosek organizacji związkowej - prawo do urlopu bezpłatnego.

Podstawa prawna

Art. 174 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Art. 25 ust. 1 ustawy z 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (t.j. Dz.U. z 2001 r. nr 79, poz. 854 z późn. zm.).

Czy urlopowany ma prawo do odpraw rentowych

@RY1@i02/2013/031/i02.2013.031.18300150e.817.jpg@RY2@

Problem ten był rozpatrywany przez Sąd Najwyższy. W wyroku z 5 stycznia 2011 r. sąd stwierdził, że pracownik, który przechodzi na rentę, będąc zatrudniony jednocześnie u dwóch pracodawców i korzystając u jednego z nich z urlopu bezpłatnego, nabywa prawo do odprawy rentowej tylko od jednego wybranego przez siebie pracodawcy.

W ocenie sądu odprawa rentowa ma przede wszystkim na celu ułatwić pracownikowi adaptację do pogorszonych warunków ekonomicznych wynikających z konieczności utrzymywania się z renty, a więc świadczenia niższego od uprzednio pobieranego wynagrodzenia. Świadczenia pieniężne przysługujące z tego tytułu - z reguły są obliczane na podstawie wynagrodzenia uzyskiwanego przez pracownika. Dlatego przyznanie dwóch odpraw rentowych osobie, która wykonywała pracę u jednego pracodawcy w zastępstwie pracy świadczonej w drugiej firmie, byłoby sprzeczne z funkcją i celem renty. Naruszałoby też zasadę równego traktowania pracowników.

Podstawa prawna

Wyrok SN z 5 stycznia 2011 r., sygn. akt III PK 17/10.

Czy można skorzystać z wolnego zaraz po podjęciu zatrudnienia

@RY1@i02/2013/031/i02.2013.031.18300150e.818.jpg@RY2@

W przeciwieństwie do urlopu wychowawczego czy wypoczynkowego pracownik nie musi wykazać się odpowiednim stażem, by skorzystać z wolnego bezpłatnego. Jeżeli pracodawca się zgodzi mu go udzielić, to może z niego skorzystać nawet pierwszego dnia pracy.

Przepisy nie uzależniają także wymiaru tego urlopu od zakładowego czy ogólnego stażu pracy. Wszystko zależy od tego, co uzgodnią strony umowy o pracę. Czas dni wolnych, za które nie przysługuje wynagrodzenie, jest limitowany potrzebami pracownika i możliwościami pracodawcy. Może wynosić więc kilka dni albo kilka lat.

Podstawa prawna

Art. 174 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Tomasz Zalewski

tomasz.zalewski@infor.pl