Kiedy rodzina może ubiegać się o niezrealizowane świadczenia

Stronami umowy o pracę są pracownik i pracodawca. Toteż należne wynagrodzenie za pracę i inne świadczenia ze stosunku pracy są zobowiązaniem pracodawcy wobec pracownika. Niekiedy jednak wypłata tych świadczeń musi nastąpić na rzecz członków rodziny pracownika, mimo że nie są oni związani z pracodawcą umową o pracę. Ma to miejsce w razie śmieci pracownika, która oprócz tego, że jest przesłanką powodującą wygaśnięcie stosunku pracy, powoduje jednocześnie przejście praw majątkowych po zmarłym pracowniku na jego najbliższą rodzinę.

Prawa majątkowe ze stosunku pracy wskutek śmierci pracownika przechodzą na jego najbliższą rodzinę. Tę szczególną procedurę reguluje kodeks pracy, który wprowadza odstępstwo od ogólnych zasad dziedziczenia ujętych w prawie cywilnym. Należy jednak pamiętać, że na następców prawnych przechodzą tylko te prawa, które powstały za życia pracownika, ale nie zostały przez niego zrealizowane z powodu śmierci.

Uproszczony tryb realizacji świadczeń po zmarłym pracowniku zwalnia uprawnionych członków rodziny z konieczności przeprowadzania postępowania o stwierdzenie nabycia spadku i dokonania jego podziału (zob. postanowienie SA w Katowicach z 11 grudnia 1996 r. III APz 18/96; OSA 1998/10, poz. 40, str. 81). Kodeks pracy odsyła bowiem do procedury spadkowej uregulowanej przepisami kodeksu cywilnego dopiero wówczas, gdy brak jest osób uprawnionych na mocy jego przepisów do otrzymania świadczeń należnych po zmarłym pracowniku.

Według kodeksu pracy prawa majątkowe po zmarłym pracowniku przechodzą na małżonka oraz inne osoby spełniające warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej. Kodeks nie precyzuje zatem dokładnie, jakie osoby (poza małżonkiem) mają prawo zwrócić się do pracodawcy o wypłatę świadczeń po zmarłym pracowniku, lecz odsyła do odrębnej ustawy. Dopiero w oparciu o jej przepisy można ustalić dokładny krąg osób uprawnionych.

Kodeks pracy statuuje zasadę podziału tych świadczeń, według której należą się one uprawnionym w równych częściach. Nie precyzuje on natomiast zasad, według których ma następować realizacja świadczeń na rzecz następców prawnych po zmarłym pracowniku. Ustawodawca nie ustanowił bowiem trybu postępowania dla pracodawcy, jak również nie przewidział dodatkowych wymogów dla członków rodziny ubiegających się o ich wypłatę.

Wydaje się jednak oczywiste, że skoro roszczenia po zmarłym pracowniku w ramach uproszczonej procedury z kodeksu pracy mogą zgłosić tylko osoby uprawnione, muszą one tym samym wykazać, że należą do kręgu tych osób (np. przedstawić odpis aktu małżeństwa lub aktu urodzenia dzieci). W przypadku nieuzasadnionej odmowy wypłacenia osobom uprawnionym należnych świadczeń mogą też dochodzić ich na drodze sądowej.

Kodeks pracy stwierdza, że prawa majątkowe ze stosunku pracy przechodzą na osoby uprawnione, nie precyzując jednocześnie, które świadczenia mogą być zrealizowane w ramach przewidzianej w nim procedury, a które wchodzą do spadku po pracowniku. Bez wątpienia świadczeniem takim będzie należne, a niewypłacone z powodu śmierci pracownika wynagrodzenie za pracę, a także wszelkie przysługujące mu dodatki, np. za pracę w godzinach nadliczbowych lub w porze nocnej, dodatek funkcyjny lub stażowy.

Pracodawca będzie musiał także wypłacić najbliższej rodzinie premię lub nagrodę przyznaną pracownikowi za jego życia, a faktycznie niewypłaconą. Członkom rodziny przysługuje również prawo do ekwiwalentu za niewykorzystany przez pracownika urlop wypoczynkowy. Z uwagi na to, że pojęcie praw majątkowych, jakim posługuje się kodeks pracy zostało sformułowane w sposób ogólny, w konkretnych przypadkach, rodzinie zmarłego pracownika mogą przysługiwać także inne świadczenia ze stosunku pracy.

Odrębnym świadczeniem, które musi wypłacić pracodawca najbliższej rodzinie zmarłego pracownika, jest odprawa pośmiertna. Jest to jedyne świadczenie, które kodeks pracy przewiduje nie dla pracownika, lecz bezpośrednio dla jego rodziny. W zakresie uprawnień do odprawy bez znaczenia jest, że osoby do niej uprawnione mają jednocześnie prawo do innych świadczeń, które jako prawa majątkowe po zmarłym pracowniku przechodzą na nich według reguł określonych w kodeksie pracy.

Odprawa pośmiertna ma charakter powszechny i jedynym warunkiem jej nabycia przez osoby uprawnione, jest śmierć pracownika w czasie trwania stosunku pracy lub w czasie pobierania po jego rozwiązaniu zasiłku z tytułu niezdolności do pracy wskutek choroby. Zwolnienie pracodawcy od obowiązku jej wypłaty ma miejsce tylko wówczas, gdy zawarł on z zakładem ubezpieczeń umowę ubezpieczenia pracownika na życie, które w razie jego śmierci zapewnia osobom uprawnionym odszkodowanie w wysokości nie niższej niż odprawa pośmiertna.

Prawo do odprawy pośmiertnej powstaje bez względu na przyczyny śmierci i niezależnie od stażu pracy zmarłego pracownika. Staż ma jednak wpływ na wysokość tego świadczenia, przy czym przy jej ustalaniu uwzględnia się staż zakładowy. Wyjątkowo do okresu zatrudnienia u aktualnego pracodawcy wlicza się poprzednie zatrudnienie, jeżeli zmiana pracodawcy nastąpiła na zasadach określonych w art. 23 ¹ k.p., a także w innych przypadkach następstwa prawnego.

Pracodawca wypłaca odprawę pośmiertną małżonkowi oraz innym członkom rodziny zmarłego pracownika. Okres, w jakim uprawnieni mogą dochodzić tego świadczenia, wynosi trzy lata od chwili śmierci pracownika. Małżonek jest uprawniony do odprawy bez spełnienia jakichkolwiek wymogów. Pozostali członkowie rodziny muszą natomiast spełniać warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej w myśl przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

W sytuacji gdy do odprawy uprawnionych jest więcej osób, pracodawca ma obowiązek wypłacić ją w pełnej wysokości, dzieląc odprawę na równe części pomiędzy wszystkich uprawnionych członków rodziny. Dlatego też wysokość odprawy przypadającej konkretnej osobie kształtuje nie tylko staż pracownika, ale także liczba osób uprawnionych. W przypadku gdy po zmarłym pracowniku pozostała tylko jedna osoba uprawniona, pracodawca wypłaca połowę odprawy, ustalonej według zasad dotyczących wyliczania ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy.

Rodzina zmarłego pracownika może dochodzić od pracodawcy także roszczeń odszkodowawczych i to z różnych tytułów. Przykładowo następcy prawni mogą zgłosić roszczenia z tytułu wypadku przy pracy, któremu uległ pracownik. Wprawdzie świadczenia powypadkowe określa odrębna ustawa, to jednak osoby uprawnione do nich mogą dochodzić od pracodawcy dalszych roszczeń uzupełniających według przepisów prawa cywilnego.

Innym roszczeniem ze stosunku pracy, które może przejść na członków rodziny zmarłego pracownika, jest odszkodowanie z tytułu zakazu konkurencji po ustaniu zatrudnienia. Należy jednak mieć na uwadze, że zgodnie z orzecznictwem SN obowiązek zaniechania działalności konkurencyjnej po ustaniu zatrudnienia jest ściśle związany z osobą pracownika, co w razie jego śmierci powoduje wygaśnięcie umowy o zakazie konkurencji, a tym samym w odpowiedniej części obowiązku pracodawcy co do wypłaty odszkodowania (zob. wyrok z 22 stycznia 2004 r. I PK 341/2003, OSNP 2004/23, poz. 398; OSP 2005/3, poz. 33).

Dlatego odszkodowanie należy się po zakończeniu stosunku pracy za czas do śmierci pracownika i najczęściej członkowie rodziny nie będą uprawnieni do niego w pełnej uzgodnionej wysokości. Jeżeli zaś pracodawca wypłaciłby na koniec zatrudnienia odszkodowanie za cały okres objęty zakazem, a pracownik przed upływem tego okresu zmarłby, pracodawca mógłby dochodzić od spadkobierców pracownika części odszkodowania wypłaconego za okres po jego śmierci.

Inna sytuacja to taka, gdy pracownik wystąpił z roszczeniami w związku z bezprawnym lub nieuzasadnionym rozwiązaniem mu umowy o pracę, ale nie zrealizował ich z powodu śmierci. W orzecznictwie SN przyjmuje się, że w razie śmierci pracownika w toku postępowania o przywrócenie do pracy, sąd pracy orzeka o odszkodowaniu na rzecz następców prawnych lub spadkobierców zmarłego, którzy zgłosili udział w postępowaniu (zob. postanowienie SN z 17 stycznia 2006 r., sygn. akt I PK 143/2005; OSNP 2006/23-24, poz. 359).

Odprawa pośmiertna wynosi:

● jednomiesięczne wynagrodzenie, jeżeli pracownik był zatrudniony krócej niż 10 lat,

● trzymiesięczne wynagrodzenie, jeżeli pracownik był zatrudniony co najmniej 10 lat,

● sześciomiesięczne wynagrodzenie, jeżeli pracownik był zatrudniony co najmniej 15 lat

Uprawnionymi do świadczeń ze stosunku pracy po zmarłym pracowniku są:

● Małżonek, w tym także rozwiedziony, jeżeli spełnia warunki uprawniające do renty rodzinnej,

● dzieci własne, dzieci drugiego małżonka oraz dzieci przysposobione,

● dzieci przyjęte na wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletności wnuki, rodzeństwo i inne dzieci, w tym również w ramach rodziny zastępczej, rodzice.

Zmarły pracownik był wdowcem. Członkowie jego rodziny, na których mogłyby przejść prawa majątkowe ze stosunku pracy, nie spełniają warunków uprawniających do renty rodzinnej, gdyż jego dzieci są już dorosłe i ukończyły naukę, a rodzice nie żyją. W takim przypadku prawa majątkowe ze stosunku pracy po zmarłym pracowniku wejdą do spadku. Pracodawca zaś będzie zobowiązany wypłacić należne świadczenia spadkobiercom pracownika, w takich częściach, w jakich wynikają z dziedziczenia ustawowego, a jeżeli pracownik pozostawił testament, to w częściach określonych w tym dokumencie.

Pracownik, który zmarł, pozostawił żonę i troje dzieci. Jedno z nich ukończyło 17 lat i uczy się w szkole średniej, drugie w wieku 24 lat studiuje, a trzecie 28-letnie od kilku lat pracuje. W takim przypadku prawa majątkowe po zmarłym pracowniku przechodzą na żonę oraz dwoje dzieci, z których jedno uczy się w szkole średniej, a drugie studiuje. Świadczenia należne po zmarłym pracowniku przechodzą na wymienione osoby w częściach równych. Nie ma natomiast do nich prawa najstarsze z dzieci, które już pracuje, gdyż nie spełnia warunków uprawniających do renty rodzinnej.

gp@infor.pl

● Art. 63 ¹ par. 1 i 2 oraz art. 93 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

● Par. 2 ust. 1 pkt 8 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia stanowiącego podstawę obliczania odszkodowań, odpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych należności przewidzianych w kodeksie pracy (Dz.U. nr 62, poz. 289 z późn. zm.).

● Art. 67-71 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227).