Co uzyska przywrócony do pracy

Ustawodawca obciążając pracodawcę skutkami wadliwej decyzji w zakresie wypowiedzenia stosunku pracy, nie tylko przyznał pracownikowi prawo dochodzenia określonych roszczeń z tego tytułu, ale zadbał również o jego sferę materialną w czasie pozostawania bez pracy. Po przywróceniu do pracy ma on bowiem prawo do wynagrodzenia w wysokości limitowanej przepisami kodeksu pracy, a jeżeli podlega szczególnej ochronie - za cały czas pozostawania bez pracy.

Przywrócenie do pracy jest jednym z roszczeń przewidzianych w kodeksie pracy na wypadek wadliwego wypowiedzenia umowy o pracę (także bezprawnego jej rozwiązania bez wypowiedzenia). Jego celem jest reaktywowanie stosunku pracy na poprzednich warunkach. Aby skutek ten nastąpił, konieczna jest jednak reakcja pracownika na nieuzasadnione lub niezgodne z prawem działanie pracodawcy w postaci odwołania do sądu pracy.

Przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach ma miejsce wówczas, gdy zostanie ustalone, że wypowiedzenie umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony nastąpiło z przyczyny nieuzasadnionej lub z naruszeniem przepisów o wypowiadaniu umów o pracę. Sąd orzeka o przywróceniu pracownika, jeżeli umowa o pracę uległa już rozwiązaniu, chyba że uwzględnienie takiego żądania okazałoby się niemożliwe lub niecelowe. Wówczas sąd pracy orzeka o odszkodowaniu.

Pracownik, chcąc odzyskać miejsce pracy, które utracił wskutek bezprawnej decyzji pracodawcy, nie może poprzestać na zainicjowaniu i uczestniczeniu w postępowaniu sądowym. Orzeczenie przywracające pracownika do pracy prowadzi bowiem do reaktywowania rozwiązanego stosunku pracy pod warunkiem zgłoszenia przez niego gotowości niezwłocznego podjęcia pracy. Trudność stanowi natomiast to, że kodeks pracy nie wyjaśnia bliżej, co należy rozumieć pod pojęciem gotowości do pracy. To z kolei może rodzić w praktyce spory na tle ustalenia, kiedy przesłanka ta jest spełniona.

Uwzględniając dotychczasowy dorobek orzecznictwa, można jednak przyjąć, że chodzi tu nie tylko o gotowość do pracy w sensie prawnym, ale także o gotowość do rzeczywistego świadczenia pracy, a więc gdy pracownik przejawia taką wolę i jednocześnie jest zdolny do wykonywania pracy (wyrok SN z 27 lutego 2007 r., sygn. akt II PK 211/2006; LexPolonica nr 1418097).

W orzecznictwie SN podkreśla się przy tym, że zatrudnienie u innego pracodawcy nie wyklucza skutecznego zgłoszenia się do jej niezwłocznego podjęcia (wyrok z 4 grudnia 2003 r., sygn. akt I PK 109/03; OSNP 2004/21, poz. 367). Kodeks pracy uwzględnia bowiem sytuację, gdy pracownik przed przywróceniem do pracy podejmie pracę w innej firmie. W takim przypadku ma on możliwość rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia za trzydniowym uprzedzeniem - w ciągu 7 dni od przywrócenia do pracy. W zakresie skutków prawnych ustanie zatrudnienia w tym trybie, ustawodawca zrównuje z rozwiązaniem umowy o pracę przez pracodawcę za wypowiedzeniem.

Toteż w orzecznictwie SN słusznie zauważa się, że skoro ułatwiono przywróconemu pracownikowi powrót do dotychczasowego pracodawcy, to oznacza to, iż pracownik nie musi, a nawet nie jest w jego interesie z uwagi na limitowaną wysokość rekompensaty za czas pozostawania bez pracy (z wyjątkiem pracowników chronionych) bezczynnie oczekiwać na wyrok w sprawie przywrócenia do pracy i może w tym czasie podjąć pracę u innego pracodawcy.

Generalnie pracodawca jest związany wyrokiem sądu pracy przywracającym pracownika do pracy, jeśli zgłosi on swoją gotowość do jej podjęcia w wyznaczonym terminie. Kodeks pracy przewiduje jednak sytuację, w której pracodawca może odmówić ponownego zatrudnienia pracownika. Będzie to miało miejsce wówczas, gdy nie zgłosi on gotowości niezwłocznego podjęcia pracy w ciągu 7 dni od przywrócenia do pracy.

Przekroczenie wyznaczonego terminu mogą jednak usprawiedliwiać przyczyny niezależne od pracownika, które uniemożliwiły mu zgłoszenie gotowości. W orzecznictwie SN wyjaśniono, że stosunek pracy po wyroku przywracającym do pracy reaktywuje się wówczas, gdy pracownik w wyznaczonym terminie zgłosi gotowość niezwłocznego podjęcia pracy bez względu na to, czy faktycznie może ją podjąć ze względu na stan zdrowia (wyrok z 11 maja 2009 r., sygn. akt I PK 223/2008, LexPolonica nr 2099273).

Wskutek wydania orzeczenia o przywróceniu do pracy po stronie pracownika powstaje uprawnienie do wynagrodzenia za okres pozostawania bez pracy, uzależnione od podjęcia przez niego pracy albo co najmniej zgłoszenia gotowości niezwłocznego jej podjęcia. W orzecznictwie SN wynagrodzeniu temu przypisuje się charakter zryczałtowanego odszkodowania z tytułu wadliwego wypowiedzenia stosunku pracy.

W uchwale składu siedmiu sędziów z 18 czerwca 2009 r., sygn. akt I PZP 2/2009 (Biuletyn Sądu Najwyższego 2009/6) SN stwierdził, że pracownik, który podjął pracę w wyniku przywrócenia go do pracy na poprzednich warunkach po ustaleniu przez sąd pracy, że wypowiedzenie przez pracodawcę umowy o pracę na czas nieokreślony było nieuzasadnione lub naruszało przepisy o wypowiadaniu umów o pracę, nie ma prawa do odszkodowania na podstawie przepisów kodeksu cywilnego ponad wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy przysługujące mu na podstawie kodeksu pracy.

Pracownikowi, który podjął pracę w wyniku przywrócenia do pracy po ustaleniu przez sąd pracy, że wypowiedzenie umowy o pracę było nieuzasadnione lub naruszało przepisy o wypowiadaniu umów o pracę, przysługuje wynagrodzenie za limitowany czas pozostawania bez pracy. Należy się ono nie więcej niż za 2 miesiące, a gdy okres wypowiedzenia wynosił 3 miesiące - nie więcej niż za 1 miesiąc.

Jeżeli umowę o pracę wypowiedziano pracownikowi w wieku przedemerytalnym albo pracownicy w okresie ciąży, urlopu macierzyńskiego lub adopcyjnego (podstawowego i dodatkowego), wynagrodzenie przysługuje za cały czas pozostawania bez pracy. Dotyczy to także przypadku, gdy wypowiedziano umowę o pracę pracownikowi ojcu wychowującemu dziecko w okresie korzystania z urlopu macierzyńskiego, adopcyjnego czy ojcowskiego.

Uprawnienie do rekompensaty za cały czas pozostawania bez pracy dotyczy również pracowników, w przypadku których rozwiązanie umowy o pracę podlega ograniczeniu z mocy przepisu szczególnego. W orzecznictwie SN podkreśla się jednak, że postanowienia zakładowego układu zbiorowego pracy nie są przepisami ustanawiającymi szczególną ochronę stosunku pracy (wyrok z 14 listopada 2008 r., sygn. akt II PK 93/2008; OSNP 2010/9-10, poz. 115).

Kwestię odrębną stanowi to, czy wynagrodzenie przysługujące przywróconemu pracownikowi obniżają inne należności, które uzyskał on w czasie pozostawania bez pracy. W zasadzie nie budzi wątpliwości, że nie ulega ono zmniejszeniu o wynagrodzenie uzyskane w tym samym czasie z innego tytułu prawnego. Pracownik może bowiem przed przywróceniem podjąć pracę w innej firmie i żaden przepis nie pozbawia go w takim przypadku prawa do pełnego wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy (wyrok z 19 kwietnia 2006 r., sygn. akt I PK 158/2005, OSNP 2007/7-8 poz. 99).

W orzecznictwie SN wskazuje się jednak okresy, za które nie przysługuje rekompensata przywróconemu pracownikowi. Otóż, odliczeniu od okresu pozostawania bez pracy podlega czas pobierania zasiłku chorobowego i świadczenia rehabilitacyjnego (wyrok z 17 listopada 1998 r., sygn. akt I PKN 443/98, OSNAPiUS 2000/1 poz. 12; wyrok z 7 stycznia 2010 r., sygn. akt II PK 164/2009, niepublikowany).

W wyroku z 16 sierpnia 2005 r., sygn. akt I PK 11/2005 (OSNP 2006/11-12, poz. 181), SN wyłączył z okresu, za który przysługuje wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy także okres pobierania renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy z dodatkiem pielęgnacyjnym z tytułu niezdolności do samodzielnej egzystencji. Inaczej traktuje się natomiast pobieranie renty z tytułu niezdolności do pracy w związku z wypadkiem przy pracy, które w ocenie SN nie pozbawia pracownika prawa do wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy (wyrok z 9 grudnia 2003 r., sygn. akt I PK 81/2003; OSNP 2004/21 poz. 370).

Wynagrodzenie za cały czas pozostawania bez pracy przysługuje:

● pracownikowi w wieku przedemerytalnym,

● pracownicy w ciąży oraz w okresie urlopu macierzyńskiego (podstawowego i dodatkowego) i adopcyjnego (podstawowego i dodatkowego),

● pracownikowi ojcu wychowującemu dziecko w okresie korzystania z urlopu macierzyńskiego i adopcyjnego (podstawowego i dodatkowego) oraz ojcowskiego,

● pracownikowi podlegającemu szczególnej ochronie trwałości stosunku pracy na mocy przepisu szczególnego.

Sąd orzekł o przywróceniu pracownika do pracy wskutek wadliwego wypowiedzenia umowy o pracę. Pracownik zgłosił gotowość podjęcia pracy, ale nie stawił się w pracy w ciągu siedmiu dni od dnia przywrócenia go przez sąd pracy z powodu choroby. Niezawiniona przyczyna w postaci choroby powoduje, że pracownik nie spóźnia się w zgłoszeniu gotowości do jej podjęcia. Zgłoszenie gotowości oznacza bowiem nie tylko taką sytuację, w której pracownik faktycznie zgłasza się do pracy w wyznaczonym terminie. Warunek ten zostanie spełniony także wówczas, gdy zgłosi on gotowość, ale choroba uniemożliwi mu stawienie się do pracy w siedmiodniowym terminie.

Pracownik przywrócony przez sąd pracy wskutek wadliwego wypowiedzenia umowy o pracę nabył prawo do wynagrodzenia za okres jednego miesiąca. W orzecznictwie podkreśla się, że wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy nie jest odszkodowaniem uprawniającym do zwolnienia od opodatkowania podatkiem dochodowym od osób fizycznych (wyrok NSA z 18 lutego 2010 r., sygn. akt II FSK 1504/2008, LexPolonica nr 2149025). Jednocześnie wyjaśnia się, że jest ono przychodem pracownika zarówno w rozumieniu prawa podatkowego, jak i przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych dopiero z chwilą, gdy pracownik podejmie decyzję o powrocie do pracy. Zdaniem SN z tą chwilą świadczenie to staje się należne i faktycznie wypłacone, a tym samym od tego momentu powstaje - w związku z istnieniem stosunku pracy - obowiązek opłacenia od takiego przychodu pracownika składki na ubezpieczenie społeczne (wyrok SN z 22 października 2008 r., I UK 82/2008; LexPolonica nr 2221281).

Danuta Klucz

gp@infor.pl

Art. 45, art. 47 i art. 48 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94, z późn. zm.).