Komu przysługuje dodatkowy urlop macierzyński

Z początkiem nowego roku pracownicy oraz osoby prowadzące firmy i opłacające składkę na ubezpieczenie chorobowe uzyskali nowe uprawnienie rodzicielskie. Mogą wydłużyć swój urlop macierzyński (lub okres pobierania zasiłku macierzyńskiego) o dwa lub trzy tygodnie. Jeżeli pracownicy zdecydują się na skorzystanie z tego uprawnienia, pracodawca nie będzie mógł odmówić wydłużenia urlopu, o ile rodzice spełnią warunki określone w przepisach kodeksu pracy. Muszą oni m.in. odpowiednio wcześniej powiadomić o tym firmę, a osoby prowadzące firmy - Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Z dodatkowego wolnego na opiekę nad dzieckiem mogą skorzystać bezpośrednio po zakończeniu zwykłego urlopu macierzyńskiego lub okresu pobierania zasiłku macierzyńskiego. Prawo do dodatkowego urlopu przysługuje też rodzicom adopcyjnym (więcej na ten temat w środowym wydaniu DGP).

Przykład 1

Długi urlop ojca

Po 14 tygodniach urlopu macierzyńskiego matka bliźniaków zrezygnowała z pozostałej części urlopu na rzecz ojca dziecka. W takiej sytuacji mężczyzna będzie mógł przebywać na urlopie związanym z narodzinami dziecka dłużej niż matka. Najpierw wykorzysta on 17 tygodni urlopu macierzyńskiego, z których zrezygnowała kobieta. W przypadku urodzenia dwójki dzieci przy jednym porodzie pracownicy przysługuje bowiem 31 tygodni takiego urlopu. Następnie będzie mógł on złożyć wniosek do pracodawcy o udzielenie fakultatywnego urlopu macierzyńskiego. W przypadku urodzenia co najmniej dwójki dzieci przy jednym porodzie jego wymiar wynosi trzy tygodnie. Jeśli więc pracownik skorzysta z maksymalnego wymiaru dodatkowego urlopu, łącznie będzie mógł skorzystać z 20 tygodni na opiekę nad dzieckiem.

Pracownicy i firmy

Fakultatywny urlop macierzyński przysługuje pracownikom. Mogą z niego zatem skorzystać osoby zatrudnione na podstawie umowy o pracę.

Pracownikami są także osoby zatrudnione na podstawie powołania, mianowania, wyboru lub spółdzielczej umowy o pracę. Im również przysługuje dodatkowy urlop macierzyński. Prawa takiego nie posiadają natomiast osoby zatrudnione na postawie umów cywilnoprawnych (np. umowy zlecenia). W rozumieniu kodeksu pracy nie są oni pracownikami, więc z mocy prawa nie przysługują im uprawnienia pracownicze zawarte w k.p. Mogą oni natomiast skorzystać z dodatkowego wolnego na opiekę nad dzieckiem, jeśli z tytułu wykonywania np. umowy zlecenia podlegają ubezpieczeniu chorobowemu.

Dodatkowe wolne na opiekę nad dzieckiem mogą wykorzystać też osoby niebędące pracownikami, prowadzące własną działalność gospodarczą, które opłacają składkę na ubezpieczenie chorobowe. O dwa lub trzy tygodnie mogą one bowiem wydłużyć okres pobierania zasiłku macierzyńskiego.

Przykład 2

Bez przerw między urlopami

Matka dziecka kończy obowiązkowy urlop macierzyński w 30 grudnia 2009 r. W takiej sytuacji nie będzie jej przysługiwała fakultatywna część urlopu macierzyńskiego. Przysługuje ona rodzicom od 1 stycznia 2010 r., ale należy ją wykorzystać bezpośrednio po obowiązkowym urlopie macierzyńskim. W omawianym przykładzie między datą zakończenia obowiązkowego urlopu (30 grudnia 2009 r.) a datą, od której przysługuje pracownicy urlop dodatkowy (1 styczeń 2010 r.) występuje przerwa. Pracownica nie mogłaby więc skorzystać z dodatkowego wolnego na opiekę nad dzieckiem bezpośrednio po zakończeniu obowiązkowego urlopu macierzyńskiego. W tym przypadku nie będzie miał też znaczenia fakt, że po zakończeniu urlopu macierzyńskiego kobieta np. skorzysta z urlopu wypoczynkowego i faktycznie nie wróci ona jeszcze do pracy 30 grudnia 2009 r.

Matki i ojcowie

Z dodatkowego urlopu macierzyńskiego mogą skorzystać zarówno matki, jak i ojcowie dzieci. W przypadku kobiet jest on udzielany bezpośrednio po zakończeniu zwykłego urlopu macierzyńskiego. Natomiast ojciec dziecka może z niego skorzystać albo po zakończeniu zwykłego urlopu macierzyńskiego przez matkę (czyli np. po 20 tygodniach w przypadku urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie), albo gdy zrezygnuje ona z jego części.

Po wykorzystaniu co najmniej 14 tygodni urlopu macierzyńskiego, kobieta może bowiem zrezygnować z pozostałej części tego urlopu. W takim przypadku niewykorzystanej części urlopu macierzyńskiego udziela się pracownikowi ojcu wychowującemu dziecko, na jego pisemny wniosek. We wniosku o udzielenie urlopu mężczyzna musi wówczas poinformować pracodawcę o terminie zakończenia urlopu macierzyńskiego przez pracownicę.

Z dodatkowego urlopu macierzyńskiego nie mogą skorzystać oboje rodzice. Uprawnienie to przysługuje tylko albo matce, albo ojcu dziecka. To oni decydują, które z nich skorzysta z dodatkowego wolnego na opiekę nad dzieckiem.

Bezpośrednio po macierzyńskim

Fakultatywny urlop macierzyński należy wykorzystać bezpośrednio po zakończeniu obowiązkowego urlopu macierzyńskiego. Oznacza to, że pomiędzy datą zakończenia zwykłego urlopu a rozpoczęciem jego części fakultatywnej nie może wystąpić przerwa. Jeżeli więc np. matka kończy zwykły urlop macierzyński 10 stycznia, od 11 stycznia powinna rozpocząć urlop fakultatywny. W przeciwnym razie utraci do niego prawo.

Obowiązek wykorzystania dodatkowego urlopu macierzyńskiego bezpośrednio po jego obligatoryjnej części oznacza, że uprawnienie to przysługuje tylko rodzicom, których urlop macierzyński kończy się 31 grudnia 2009 r. lub po tej dacie. Rodzice, którzy wcześniej skończyli zwykły urlop macierzyński, nie będą mieli prawa do dodatkowego wolnego. Nie mogliby oni bowiem skorzystać z fakultatywnego urlopu bezpośrednio po zakończeniu jego obowiązkowej części.

Pracownicy nie mogą zatem korzystać z dodatkowego urlopu macierzyńskiego w dowolnym terminie. Mogą natomiast decydować o tym, jak długo korzystają z fakultatywnego wolnego na opiekę nad dzieckiem. Urlopu takiego udziela się bowiem jednorazowo w wymiarze tygodnia lub jego wielokrotności. Zatem w 2010 roku pracownicy mogą skorzystać z tygodnia, dwóch tygodni lub trzech tygodni dodatkowego wolnego na opiekę nad dzieckiem. Prawo do trzech tygodni fakultatywnego urlopu macierzyńskiego przysługuje jednak tylko rodzicom, którym urodziło się co najmniej dwoje dzieci przy jednym porodzie.

Powiadomienie pracodawcy

Rodzic, który chce wykorzystać dodatkowy urlop macierzyński, musi też dopełnić formalności związanych z udzieleniem dodatkowego wolnego na opiekę nad dzieckiem. Powinien on złożyć pracodawcy wniosek w tej sprawie, nie później niż siedem dni przed rozpoczęciem korzystania z tego urlopu. Wynika to z faktu, że pracodawca musi mieć czas, aby dostosować organizację pracy w firmie do potrzeb pracowników związanych z rodzicielstwem. Jeżeli podwładny nie złoży wniosku co najmniej na siedem dni przed rozpoczęciem dodatkowego wolnego, pracodawca może go odrzucić. Dlatego podwładni nie powinni czekać ze składaniem wniosku o udzielenie urlopu aż do ostatniej chwili, lecz złożyć go nawet wcześniej niż siedem dni przed rozpoczęciem wolnego. Uzyskają wtedy pewność, że pracodawca miał czas na zapoznanie się z nim i zaplanowanie organizacji pracy w firmie.

Przykład 3

Złożenie wniosku

Pracownica poinformowała ustnie swojego przełożonego, że w przyszłym tygodniu chce rozpocząć dodatkowy urlop macierzyński. W takiej sytuacji pracodawca może odmówić jej udzielenia takiego wolnego na opiekę nad dzieckiem. Pracownik musi bowiem złożyć pisemny wniosek o udzielenie fakultatywnego urlopu macierzyńskiego najpóźniej siedem dni przed jego rozpoczęciem. Jeżeli więc firma nie przygotowała wzorów wniosków o udzielenie takich urlopów, pracownik powinien przekazać pracodawcy samodzielnie sporządzone pismo w tej sprawie. Jeżeli dopełni tych formalności, pracodawca nie będzie mógł odmówić udzielenia wolnego.

Problem z dopełnieniem siedmiodniowego terminu mogą mieć pracownicy, którym zwykły urlop macierzyński kończy się 31 grudnia 2009 r. lub w ciągu pierwszych siedmiu dni 2010 r. Aby skorzystać z dodatkowego wolnego, musieliby złożyć pracodawcy wniosek w tej sprawie jeszcze przed 1 stycznia 2010 r., czyli w okresie, gdy nie obowiązują jeszcze przepisy o takim uprawnieniu. Pracodawca może zatem odrzucić taki wniosek, uznając, że nie ma on podstawy prawnej. Nie oznacza to jednak, że podwładni, którzy złożyli wniosek o udzielnie urlopu jeszcze w grudniu 2009 r., na pewno nie otrzymają dodatkowego wolnego na opiekę nad dzieckiem. Prawo pracy dopuszcza bowiem przypadki, gdy na podstawie przepisów, które jeszcze nie obowiązywały, pracownicy i pracodawcy dokonywali wiążących czynności prawnych. Tak stało się np. w przypadku ustawy z 7 kwietnia 2006 r. o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji (tzw. ustawa o radach pracowniczych). Z interpretacji Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej również wynika, że pracownicy mogli składać wnioski o udzielenie dodatkowego urlopu macierzyńskiego już w grudniu 2009 r.

W przypadku osób, które nie są pracownikami, ale przysługuje im zasiłek macierzyński za okres fakultatywnego urlopu macierzyńskiego, konieczne jest złożenie wniosku o wypłatę zasiłku w przedłużonym terminie. Należy go złożyć do ZUS nie później niż w dniu poprzedzającym rozpoczęcie korzystania z dodatkowego okresu zasiłku macierzyńskiego. Jeżeli rodzic nie dotrzyma tego terminu, ZUS nie wypłaci mu zasiłku za wydłużony okres.

Ważne

Pracodawca nie musi informować pracownika o możliwości skorzystania z dodatkowego urlopu macierzyńskiego. Jeśli podwładny nie złoży wniosku o jego udzielenie, straci do niego prawo

Uprawnieni do fakultatywnego urlopu

Prawo do dodatkowego urlopu przysługuje:

● pracownikom

● osobom, które nie są pracownikami, ale podlegają ubezpieczeniu chorobowemu (np. z tytułu prowadzenia firmy)

Aby wykorzystać urlop, ojciec lub matka musi:

● złożyć wniosek do pracodawcy o udzielenie dodatkowego wolnego na opiekę nad dzieckiem

● rozpocząć fakultatywny urlop macierzyński bezpośrednio po zakończeniu obowiązkowego urlopu

Łukasz Guza

lukasz.guza@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 1, 5 i 12 ustawy z 6 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy (Dz.U. nr 237, poz. 1654).