W jaki sposób prawidłowo rozliczyć czas pracy i zrekompensować pracę w godzinach nadliczbowych

Świadczenie pracy w godzinach nadliczbowych dopuszczalne jest tylko w ściśle określonych przypadkach. Pracodawca może zlecić taką pracę w razie:

wkonieczności prowadzenia akcji ratowniczej w celu ochrony życia lub zdrowia ludzkiego, ochrony mienia lub środowiska albo usunięcia awarii,

wszczególnych potrzeb pracodawcy (art. 151 k.p.).

Przepisy kodeksu pracy określają dopuszczalną liczbę godzin pracy ponadwymiarowej. Obowiązują trzy limity pracy w godzinach nadliczbowych:

wdobowy,

wprzeciętnie tygodniowy,

wroczny.

Dobowy limit pracy ponadwymiarowej - nie został określony wprost, uzależniony jest on bowiem od wymiaru czasu pracy obowiązującego pracownika. Czas pracy podwładnych podlegających przepisom kodeksu pracy nie może przekraczać 8 godzin na dobę. Każdemu pracownikowi przysługuje w okresie doby, czyli 24 kolejnych godzin, licząc od godziny planowanego rozpoczęcia pracy, prawo do co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku (art. 132 k.p.). Zakładając zatem, że pracownik wykonuje pracę w podstawowym systemie czasu pracy, czyli przez osiem godzin na dobę, w każdej dobie przez maksymalnie pięć godzin może świadczyć pracę w godzinach nadliczbowych [24 godz. - (8 godz. pracy + 11 godz. odpoczynku) = 5 godz.]. W przypadku gdy pracownik wykonuje pracę w systemie czasu pracy przewidującym wydłużony dobowy wymiar czasu pracy, np. do 10 godzin, dobowy limit pracy nadliczbowej będzie mniejszy i wyniesie trzy godziny [24 godz. - (10 godz. pracy + 11 godz. odp.) = 3 godz.].

Tygodniowy limit pracy nadliczbowej - wynika z zasady, zgodnie z którą czas pracy pracownika, w przyjętym u pracodawcy okresie rozliczeniowym, wraz z godzinami nadliczbowymi, nie może przekraczać przeciętnie 48 godzin tygodniowo (art. 131 k.p.). Skoro tygodniowa norma czasu pracy nie może przeciętnie przekroczyć 40 godzin, to w konsekwencji w każdym tygodniu obowiązuje pracownika przeciętnie ośmiogodzinny limit pracy nadliczbowej (48 - 40 = 8).

Roczny limit wynosi dla każdego pracownika 150 godzin (art. 151 par. 3 k.p.). Limit ten może być zmieniany, czyli podwyższany i obniżany.

W szczególny sposób określa się godziny nadliczbowe pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy. Jak wynika z art. 151 par. 5 k.p., strony ustalają w umowie o pracę dopuszczalną liczbę godzin pracy ponad określony w umowie wymiar czasu pracy pracownika zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu pracy, których przekroczenie uprawnia podwładnego, oprócz normalnego wynagrodzenia, do dodatku do wynagrodzenia jak za pracę w godzinach nadliczbowych. Pracą w godzinach nadliczbowych takiego pracownika nie jest praca wykonywana ponad obowiązujący wymiar czasu pracy, dopóki nie zostaną przekroczone obowiązujące pracownika normy czasu pracy. A normy czasu pracy są jednakowe dla pracowników zatrudnionych w pełnym i niepełnym wymiarze czasu pracy. Dlatego też również podwładnego zatrudnionego np. na pół etatu obowiązuje kodeksowa 8-godzinna dobowa i przeciętnie 40-godzinna tygodniowa norma czasu pracy. Dopiero powyżej tych norm praca jest świadczona w godzinach nadliczbowych.

Pracownik wykonujący pracę w godzinach nadliczbowych poza normalnym wynagrodzeniem otrzyma również odpowiedni dodatek za każdą godzinę pracy ponad wymiar. Wysokość takiego dodatku uzależniona jest od pory oraz dnia, w którym praca nadliczbowa była wykonywana i wynosi 100 proc. wynagrodzenia - za pracę w godzinach nadliczbowych przypadających:

ww nocy,

ww niedziele i święta niebędące dla pracownika dniami pracy, zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy,

ww dniu wolnym od pracy udzielonym pracownikowi w zamian za pracę w niedzielę lub w święto, zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy,

lub 50 proc. wynagrodzenia - za pracę w godzinach nadliczbowych przypadających w każdym innym dniu niż określony powyżej (art. 151¹ k.p.).

Dodatek w wysokości 50 proc. wynagrodzenia przysługuje, oprócz normalnego wynagrodzenia pracownika, jeżeli świadczy on pracę w godzinach nadliczbowych przypadających w dni powszednie oraz w niedzielę i święta będące dla pracownika dniami pracy zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy. Takie stawki dodatku dotyczą pracy w godzinach nadliczbowych stanowiących przekroczenie dobowej normy czasu pracy. Za każdą godzinę pracy nadliczbowej z tytułu przekroczenia przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym przysługuje dodatek w wysokości 100 proc. wynagrodzenia. Wyjątkiem są sytuacje, gdy przekroczenie przeciętnej normy tygodniowej nastąpiło w wyniku pracy w godzinach nadliczbowych, za które pracownikowi przysługuje prawo do dodatku za przekroczenie normy dobowej.

Podwładnemu, który wykonywał pracę w dniu wolnym od pracy wynikającym z rozkładu czasu pracy w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy, przysługuje w zamian inny dzień wolny od pracy udzielony do końca okresu rozliczeniowego, w terminie z nim uzgodnionym. Podobnie za pracę w niedziele i święto pracownik powinien również otrzymać inny dzień wolny od pracy. W innych przypadkach w zamian za czas przepracowany w godzinach nadliczbowych, pracodawca, na pisemny wniosek pracownika, może udzielić mu w tym samym wymiarze czasu wolnego od pracy. W przypadku gdy pracownik z takim wnioskiem nie wystąpi, pracodawca udziela czasu wolnego od pracy najpóźniej do końca okresu rozliczeniowego w wymiarze o połowę wyższym niż liczba przepracowanych godzin nadliczbowych, jednakże nie może to spowodować obniżenia wynagrodzenia należnego pracownikowi za pełny miesięczny wymiar czasu pracy.

Pracą w godzinach nadliczbowych będzie praca ponad obowiązujący podwładnego wymiar czasu pracy. W przypadku pracowników zatrudnionych w systemie podstawowym pracą w godzinach nadliczbowych będzie praca ponad ósmą godzinę pracy w danym dniu.

Przy innym systemie czasu pracy, np. 11 godzin na dobę, godziny nadliczbowe liczymy od zakończenia 11. godziny pracy.

W przypadku pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy pracą w godzinach nadliczbowych będzie zawsze praca ponad ósmą godzinę. Pracodawca musi jednak ustalić liczbę godzin ponad wymiar pracownika, w których praca będzie wynagradzana wraz z dodatkiem jak za pracę w godzinach nadliczbowych.

Od tego, w jakim dniu tygodnia pracownik świadczył pracę w godzinach nadliczbowych, zależeć będzie wysokość przysługującego mu dodatku do wynagrodzenia.

Za pracę ponadwymiarową w dni pracy pracownika oraz w dniu wolnym z tytułu pięciodniowego tygodnia pracy, przysługuje dodatek 50 proc.

Praca nadliczbowa w niedziele i święta oraz przypadająca w porze nocnej, uprawnia pracownika do dodatku w wysokości 100 proc.

Wynagrodzenie stanowiące podstawę obliczania dodatku za pracę w godzinach nadliczbowych obejmuje wynagrodzenie pracownika wynikające z jego osobistego zaszeregowania określonego stawką godzinową lub miesięczną. W przypadku gdy taki składnik wynagrodzenia nie został wyodrębniony przy określaniu warunków wynagradzania - 60 proc. wynagrodzenia.

Dodatek za pracę w godzinach nadliczbowych przysługuje za każdą godzinę takiej pracy, jest więc liczony od stawki godzinowej wynagrodzenia pracownika.

Pracownik X jest zatrudniony w podstawowym systemie czasu pracy z wynagrodzeniem zasadniczym w wysokości 1600 zł. Sobota to jego dzień wolny od pracy wynikający z pięciodniowego tygodnia pracy. Pracownik na polecenie pracodawcy przepracował w jedną sobotę listopada 10 godzin. Pracownik Y pracuje w wymiarze 1/2 etatu, a jego wynagrodzenie zasadnicze wynosi 940 zł. Dodatek jak za godziny nadliczbowe przysługuje pracownikowi za pracę powyżej 7 godziny. Pracownik ten w swoim dniu pracy, na polecenie pracodawcy, przepracował w listopadzie 11 godzin. Rozliczenie pracy w godzinach nadliczbowych tych pracowników powinno wyglądać następująco:

Pracownik ten od poniedziałku do piątku wypracował obowiązujące go 40 godzin tygodniowej pracy. Pracownik, który pracuje w sobotę, czyli dzień dla niego wolny z tytułu pięciodniowego tygodnia pracy, 10 godzin i nie dostaje w zamian wolnego dnia, przekracza jednocześnie dopuszczalną normę tygodniową i dobową. A zatem za pierwsze 8 godzin pracy w sobotę pracownik ten powinien otrzymać dodatek 100 proc. za każdą godzinę (oprócz normalnego wynagrodzenia), ponieważ jest to przekroczenie normy średniotygodniowej. Natomiast za dwie godziny ponad normę dobową, czyli 9. i 10. godzinę pracy w sobotę, pracownik powinien otrzymać dodatek w wysokości 50 proc. wynagrodzenia.

1600 zł : 160 godzin pracy w listopadzie = 10 zł - stawka za godzinę pracy pracownika

10 zł x 100 proc. = 10 zł

10 zł x 8 godzin = 80 zł - dodatek za 8 godzin pracy w sobotę

10 zł x 50 proc. = 5 zł

5 zł x 2 godziny = 10 zł - dodatek za kolejne 2 godziny pracy w sobotę

80 zł + 10 zł = 90 - wysokość dodatkowego wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych przypadających w sobotę.

W sumie za pracę w sobotę pracownik powinien otrzymać:

10 zł x 10 godzin pracy = 100 zł - tytułem normalnego wynagrodzenia

90 zł - tytułem dodatków za pracę w godzinach nadliczbowych

Razem: 100 zł + 90 zł = 190 zł.

Wprowadzenie w treści umowy o pracę limitu godzin ponadwymiarowych dla pracowników zatrudnionych na część etatu ma na celu wynagradzanie części pracy ponad wymiar wynikający z umowy normalnym wynagrodzeniem powiększonym o dodatek jak za godziny nadliczbowe. Dlatego też dopiero po przekroczeniu liczby godzin ustalonej przez strony w umowie na część etatu (tu: 7 godziny) pracownik otrzyma normalne wynagrodzenie za przepracowane godziny wraz z dodatkiem jak za pracę w godzinach nadliczbowych. Praca powyżej 8 godziny będzie już pracą w godzinach nadliczbowych.

160 godzin x 1/2 = 80 godziny - obowiązujący pracownika wymiar czasu pracy w listopadzie.

940 zł : 80 godziny = 11,75 zł - stawka godzinowa

11,75 zł x 7 godzin = 82,25 zł - stawka normalnego wynagrodzenia za 7 godzin pracy

Za pracę od 7 do 8 godzin w danym dniu, pracownik ma prawo do dodatku jak za pracę w godzinach nadliczbowych, czyli w tym przypadku dodatku w wysokości 50 proc.:

11,75 zł x 50 proc. = 5,87 zł Do takiego samego dodatku, ale już z tytułu pracy w godzinach nadliczbowych, pracownik będzie miał prawo za pracę powyżej 8 godziny.

5,87 zł x 3 godziny = 17,61 zł - dodatek za pracę z tytułu 3 godzin nadliczbowych (od 8 do 11 godziny).

W sumie za pracę w tym dniu pracownik otrzyma wynagrodzenie w wysokości:

(11,75 zł x 11 godzin) + (5,87 zł x 4 godziny) = 129,25 zł + 23,48 zł = 152,73 zł.

@RY1@i02/2011/242/i02.2011.242.217000300.802.jpg@RY2@

Magdalena Kasprzak, ekspert z zakresu prawa pracy

Magdalena Kasprzak

ekspert z zakresu prawa pracy

Art. 129, art. 132, art. 151 - 151³, art. 151¹¹ ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).