Umyślnie wyrządzoną szkodę pracownik będzie musiał naprawić w pełnej wysokości

W przepisach kodeksu pracy nie ma szczególnego uregulowania odpowiedzialności pracownika za przestój spowodowany wyrządzeniem szkody pracodawcy. Dlatego pracodawca, w celu ustalenia podstawy i zakresu odpowiedzialności, powinien sięgnąć do przepisów rozdziału kodeksu pracy regulującego odpowiedzialność pracownika za szkodę wyrządzoną pracodawcy, tj. art. 114 i następnych k.p. Powołany przepis wyraża ogólną zasadę statuującą obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej pracodawcy przez pracownika wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, określając przesłanki odpowiedzialności i wskazując jej zasady. Odpowiedzialność materialna pracownika wzorowana jest na modelu odpowiedzialności dłużnika za szkodę wynikłą z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania (art. 471 k.c.). Jest jednak skonstruowana odmiennie niż cywilnoprawna odpowiedzialność kontraktowa, która przyjmuje za zasadę ograniczenie odpowiedzialności pracownika.

Przesłankami odpowiedzialności materialnej pracownika są:

● wina (umyślna lub nieumyślna, co wpływa na zakres odpowiedzialności),

● szkoda,

● bezprawność zachowania,

● związek przyczynowy między niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem obowiązków a szkodą.

Brak którejkolwiek z powyższych przesłanek uniemożliwia pociągnięcie pracownika do odpowiedzialności materialnej. Szkoda wynikła z niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych ma charakter majątkowy. Szkodę stanowi uszczerbek przejawiający się w różnicy między obecnym stanem majątkowym pracodawcy a tym, jaki by posiadał, gdyby nie nastąpiło zdarzenie, które ten uszczerbek spowodowało (uchwała Sądu Najwyższego z 22 listopada 1963 r., III PO 31/63). Uszczerbek ten może polegać na:

● zmniejszeniu aktywów pracodawcy (pomniejszenie wartości majątku wskutek ubytku, utraty, zniszczenia lub uszkodzenia mienia),

● zwiększeniu jego pasywów (powstanie nowych zobowiązań lub zwiększenie zobowiązań istniejących; np. obowiązek wypłaty kontrahentowi - odbiorcy kary umownej za opóźnienie w dostawie towaru, wynikłe z zawinionego przez pracownika wadliwego jego wykonania),

● uniemożliwieniu zwiększenia majątku poprzez pozbawienie korzyści (np. w konsekwencji uszkodzenia linii produkcyjnej przestój spowodował, że pracodawca został pozbawiony dochodu ze sprzedaży towarów).

Prawidłowe ustalenie rozmiaru szkody jest istotne ze względu na sposób ustalenia wysokości odszkodowania. Ponieważ przepisy prawa pracy nie określają sposobu ustalenia wysokości odszkodowania, to w tej sytuacji zastosowanie znajduje art. 363 par. 2 k.c., zgodnie z którym odszkodowanie oblicza się według cen z daty jego ustalenia (wyrok SN z 24 lutego 1989 r., III PRN 1/89, OSP 1990/7/279). Pracownik nie ma obowiązku naprawienia szkody, gdy między jego zachowaniem a szkodą nie zachodzi związek przyczynowy.

Podwładny ponosi odpowiedzialność tylko za normalne następstwa działania lub zaniechania, z którego szkoda wynikła. Podstawy, na których opiera się ustalenie normalnego związku przyczynowego między działaniem pracownika a szkodą, mają charakter obiektywny, dotyczą zwykłego biegu zdarzeń i ich następstw. Przy ustalaniu tego związku sięga się także do doświadczenia życiowego i wiedzy o prawach przyrody.

Przesłanka bezprawności zachowania pracownika jest spełniona, gdy zachodzi kolizja między czynem a istniejącym porządkiem prawnym. Porządek prawny trzeba rozumieć szeroko. Pojęciem tym należy objąć zakazy i nakazy wynikające zarówno z przepisów prawa, jak i z akceptowanych powszechnie zasad współżycia społecznego. Bezprawność zachowania pracownika uzasadniająca jego odpowiedzialność odszkodowawczą polega na niewykonaniu lub nienależytym wykonaniu obowiązków pracowniczych.

Wysokość przysługującego pracodawcy odszkodowania nie jest jednak zawsze tożsama z wysokością poniesionej szkody. Znaczenie dla zakresu odpowiedzialności odszkodowawczej pracownika ma rodzaj winy - umyślność lub nieumyślność. Warto mieć jednak na uwadze, że nie można przypisać winy pracownikowi, który pomimo dołożenia staranności indywidualnej nie wykonał obowiązków lub wykonał je nienależycie z powodu nieudolności, nieprzydatności, braku dostatecznych umiejętności.

Przepisy nie różnicują odpowiedzialności pracownika wedle stopnia winy umyślnej. Nie ma zatem znaczenia, czy pracownik działał z zamiarem bezpośrednim (chciał wyrządzić szkodę), czy ewentualnym (godził się na wyrządzenie szkody).

Umyślne wyrządzenie szkody prowadzi zawsze do obowiązku jej naprawienia w pełnej wysokości, tj. w granicach rzeczywistej straty i utraconych korzyści (uchwała SN z 29 grudnia 1975 r., V PZP 13/75, OSNC 1976/2/19). Jeżeli na przykład pracownik w sposób umyślny uszkodził maszynę, z której działania pracodawca czerpał zyski, to zakres odpowiedzialność pracownika za uszkodzenie maszyny będzie obejmował koszty jej naprawy, uszkodzonego surowca i zniszczonego towaru, wysokość kary umownej wypłaconej kontrahentowi - odbiorcy za opóźnienie w dostawie towaru, a także stratę pracodawcy wynikłą z tego, że maszyna przez pewien czas nie funkcjonowała, co pozbawiło pracodawcę korzyści wynikających z jej pracy na skutek niewytworzenia przez uszkodzoną maszynę określonej ilości towarów.

Ustalenie natomiast winy nieumyślnej pracownika powoduje określone skutki ograniczenia wysokości odszkodowania do kwoty trzymiesięcznego wynagrodzenia obliczonego według zasad obowiązujących przy ustalaniu ekwiwalentu pieniężnego za urlop, bez uwzględnienia zmian w warunkach wynagradzania lub wysokości składników wynagrodzenia wprowadzonych po dniu wyrządzenia szkody (par. 3 rozporządzenia ministra pracy i polityki społecznej z 29 maja 1996 r.).

Zakres odpowiedzialności pracownika za szkodę wynikłą z jego nieumyślnej winy ogranicza się do rzeczywistej straty poniesionej przez pracodawcę i do normalnych następstw działania lub zaniechania, z którego wynikła szkoda. Za rzeczywistą stratę należy uznać faktyczne zmniejszenie majątku poszkodowanego pracodawcy, w wysokości różnicy w tym majątku między jego stanem przed wyrządzeniem szkody a po jej wyrządzeniu. Oznacza to, że pracownik nie ponosi odpowiedzialności za utracone przez pracodawcę - w następstwie wyrządzonej szkody - korzyści (wyrok SN z 11 kwietnia 1975 r., I PR 291/74, OSNC 1976/1/15). W przypadku zatem winy nieumyślnej pracodawca będzie mógł obciążyć pracownika kosztem naprawy maszyny, uszkodzonego surowca i zniszczonego towaru oraz wysokością kary umownej wypłaconej kontrahentowi - odbiorcy za opóźnienie w dostawie towaru. Do szkody rzeczywistej nie zaliczy natomiast kosztów przestoju, gdyż koszt przestoju to w rzeczywistości wartość towarów, które mogły być w tym czasie wyprodukowane, a które na skutek szkody pracownika nie zostały wytworzone (utracone korzyści).

Warto zwrócić także uwagę, że pracownik nie ponosi odpowiedzialności za szkodę w takim zakresie, w jakim pracodawca lub inna osoba przyczyniły się do jej powstania lub zwiększenia. Jednak gdy pracownik wyrządził szkodę w sposób umyślny, przyczynienie się pracodawcy do szkody nie wpływa na zmniejszenie odpowiedzialności sprawcy.

● Kierownik budowy, który świadomie poświadczył zgodność wykonania robót ze sztuką budowlaną, jeśli ich stan sprowadzał zagrożenie katastrofą, odpowiada za wyrządzone szkody co najmniej z winy nieumyślnej.

● Zgodnie z art. 114 i 115 k.p. pracownik ponosi odpowiedzialność za szkodę poniesioną przez zakład pracy tylko w razie zawinionego niewykonania obowiązków pracowniczych, pozostającego w związku przyczynowym ze szkodą. Z samego powstania szkody, gdy nie wchodzi w grę szczególna odpowiedzialność za mienie powierzone, nie można domniemywać winy pracownika, jak również niedopełnienia przez niego swoich obowiązków.

Katarzyna Gospodarowicz

ekspert z zakresu prawa pracy z Kancelarii Schampera, Dubis, Zając i Wspólnicy

Art. 114 - 122 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Par. 3 rozporządzenia ministra pracy i polityki społecznej z 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia stanowiącego podstawę obliczania odszkodowań, odpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych należności przewidzianych w kodeksie pracy (Dz.U. nr 62, poz. 289 z późn. zm.).