Artykuł 8 kodeksu pracy pozwala osłabić rygoryzm prawa

Przepisy prawa pracy często regulują stosunki między pracownikiem i pracodawcą w sposób rygorystyczny. Łagodzenie tego formalizmu pozostawiono sądom rozstrzygającym sprawy pracownicze. Jest to możliwe dzięki ocenie zgłoszonego roszczenia przez pryzmat jego zgodności z zasadami współżycia społecznego oraz społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa. Regulacja taka pozwala wykluczyć doprowadzenie do wydania rozstrzygnięcia, które będąc formalnie zgodne z przepisami prawa, w rzeczywistości prowadzi do skutków niemożliwych do zaaprobowania przez normy moralne bądź cele danej regulacji.

Przepisem określającym granice korzystania ze swych praw w stosunkach pracowniczych jest art. 8 k.p. Zakazuje on czynienia ze swego prawa takiego użytku, który byłby sprzeczny z jego społeczno-gospodarczym przeznaczeniem lub zasadami współżycia społecznego.

Zastosowanie tej normy pozwala sądowi pomimo formalnej zgodności z prawem roszczenia lub sposobu obrony pozwanego uznać, iż inne przesłanki przemawiają przeciwko ich uwzględnieniu. Mogą to być zasady współżycia społecznego, przez które należy rozumieć uznawane za powszechnie obowiązujące normy postępowania - moralne, obyczajowe, zwyczajowe. Uwzględnieniu powództwa, które ze względów formalnych wydaje się zasadne, może się sprzeciwić także to, iż osoba powołująca się na jakieś uprawnienie korzysta z niego w sposób sprzeczny z celem, który miał osiągnąć dany przepis, czyli społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa.

Sąd Najwyższy określił w licznych orzeczeniach wiele sytuacji, w których powoływanie się na nadużycie prawa przez strony stosunku pracy jest uzasadnione. Należy przy tym wyraźnie podkreślić, iż korzystać ze swego prawa w sposób niezgodny z zasadami współżycia społecznego lub jego społeczno-gospodarczym przeznaczeniem może zarówno pracodawca, jak i pracownik, i to niezależnie od tego, w jakich rolach procesowych występują.

Zasady współżycia społecznego szczególnie często znajdują zastosowanie w procesach o przywrócenie do pracy czy odszkodowanie, w których pracodawca narusza co prawda formalne przepisy o rozwiązywaniu umowy, ale przyczyna jej rozwiązania, którą jest przykładowo popełnienie przestępstwa na szkodę pracodawcy, przemawia przeciwko uwzględnieniu roszczenia pracownika. Co więcej, wyjątkowo, w okolicznościach szczególnie rażącego naruszenia obowiązków pracowniczych lub obowiązujących przepisów prawa, SN dopuszcza oddalenie na tej podstawie roszczenia o przywrócenie do pracy pracownika szczególnie chronionego (por. wyrok SN z 10 marca 2011 r. II PK 241/10). Klauzula sprzeczności z zasadami współżycia społecznego z art. 8 k.p. nie może natomiast stanowić podstawy roszczenia (por. wyrok SN z 7 kwietnia 2011 r. I PK 239/10). Dlatego same te zasady nie mogą stanowić podstawy pracowniczych uprawnień płacowych. Nie jest zatem możliwe uwzględnienie pozwu o zapłatę wyższego, niż wynika to z umowy o pracę i przepisów prawa pracy, wynagrodzenia, powołując się na to, iż wysokość wynagrodzenia wypłacanego przez pracodawcę jest niezgodna z zasadami współżycia społecznego. W orzecznictwie przyjmuje się natomiast za dopuszczalne ocenianie prawa pracownika do poszczególnych składników wynagrodzenia z punktu widzenia zasad współżycia społecznego.

Zastosowanie art. 8 k.p. wymaga uwzględnia całokształtu okoliczności danego przypadku i zależy od oceny sądu. Strona powołująca się na łamanie zasad współżycia społecznego musi jednak wykazać, jakie konkretne zasady naruszono. Ponadto osoba, która sama narusza zasady współżycia społecznego, nie może na ich podstawie konstruować swoich roszczeń w stosunku do drugiej strony stosunku pracy.

@RY1@i02/2012/048/i02.2012.048.21700020b.802.jpg@RY2@

Rafał Krawczyk, sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu

Rafał Krawczyk

sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu