Mniejsze wpływy zmuszają samorząd do weryfikacji planów inwestycyjnych

Dane z wykonania budżetów jednostek samorządu terytorialnego za I kwartał tego roku przedstawione przez Ministerstwo Finansów pokazują, że sytuacja finansowa samorządów jest bardzo dobra. Problem polega na tym, że w praktyce wiele samorządów odnotowuje spadek dochodów, głównie podatkowych, oraz zwiększa zadłużenie. Dobre dane za I kwartał w zestawieniu z sytuacją samorządów nie napawają więc optymizmem. Na koniec roku może się okazać, że w samorządowej kasie brakuje pieniędzy, a przewidywany deficyt tego sektora na 2010 r. zostanie faktycznie wykonany (w ostatnich latach wykonanie deficytu było lepsze od planowanego - patrz ramka).

Z danych resortu finansów wynika, że budżety jedno- stek samorządu terytorialnego w I kwartale 2010 r. zamknęły się zbiorczo nadwyżką wynoszącą ponad 6,6 mld zł. Deficyt planowany na cały rok ma natomiast wynieść prawie 28 mld zł. W zasadzie we wszystkich rodzajach samorządów: gminach, powiatach, miastach na prawach powiatu oraz w województwach, odnotowano nadwyżki. W szczegółach sytuacja wygląda następująco: nadwyżka gmin wyniosła ponad 2,8 mld zł, powiatów ponad 1,1 mld zł, miast na prawach powiatu 1,8 mld zł, a województw ponad 0,8 mld zł.

Optymistyczne są również dane o dochodach. Łącznie wyniosły one 41 mld zł, czyli dokładnie 1/4 planu. Jak podaje resort finansów, w stosunku do analogicznego okresu roku poprzedniego wykonane dochody ogółem jednostek samorządu terytorialnego były wyższe o 3,8 proc. Szczegółowe dane pokazują, że najlepiej pod względem dochodów jest w powiatach, w których dochody wzrosły w stosunku do I kwartału 2009 r. o prawie 11 proc. W gminach odnotowano wzrost o 6,8 proc., a w miastach na prawach powiatu o 6,1 proc. W danych tych pojawia się jednak pierwszy sygnał o trudnej sytuacji województw. Dochody tych jednostek były bowiem aż o 25,8 proc. niższe niż dochody w I kwartale 2009 r. Wynik ten spowodowany jest spadkiem dochodów z udziału województw w podatku dochodowym od osób prawnych (CIT).

Największe spadki dochodów odnotowują województwa, których dochody w dużym stopniu uzależnione są od koniunktury gospodarczej. Najlepszym przykładem takiego województwa jest Mazowsze, które przewiduje, że będzie to bardzo ciężki rok pod względem finansowym. Zarząd województwa zwraca uwagę na spadające dochody z CIT, które stanowią ok. 80 - 90 proc. wszystkich dochodów samorządu. W kwietniu, który co roku był jednym z najlepszych miesięcy dla województwa, w tym roku odnotowano spadek wpływów z tego tytułu o 164 mln zł. Prawdopodobnie nie byłby to aż tak duży problem dla Mazowsza, gdyby nie janosikowe, które jest w tym roku rekordowo wysokie (Mazowsze musi na rzecz biedniejszych jednostek samorządu terytorialnego wpłacić 940 mln zł). Marszałek województwa Adam Struzik wystosował więc do rządu apel o pomoc w trudnej sytuacji. Ministerstwo Finansów w odpowiedzi na list marszałka, przedstawiło analizę, z której wynikało, że stan finansów samorządu po I kwartale tego roku nie zagraża realizacji jego podstawowych zadań. Co więcej, obecne przepisy nie przewidują umarzania, rozkładania na raty czy odraczania terminu płatności janosikowego. Resort zwrócił uwagę, że województwo w pierwszym kwartale odnotowało wręcz nadwyżkę. Skarbnik samorządu Marek Miesztalski zwraca jednak uwagę na specyfikę zadań realizowanych przez samorządy wojewódzkie. Chodzi o to, że większość płatności za realizację zadań przypada na drugą połowę roku, a w szczególności ostatni kwartał. Skarbnik przypomina więc, że od wielu lat samorządy na koniec roku odnotowują deficyt, mimo że w I kwartale zazwyczaj wykazują nadwyżki. Biorąc to pod uwagę, Marek Miesztalski twierdzi, że nie można oceniać sytuacji finansowej województwa w oparciu jedynie o dane za I kwartał. Twierdzenia o trudnej sytuacji samorządu potwierdzają również działania sejmiku. Radni Mazowsza podjęli decyzję o zmniejszeniu dochodów budżetowych o 322 mln zł, co stanowi 12 proc. planu dochodów na koniec kwietnia, cięciach w wydatkach na kwotę 422 mln zł (13 proc. planu wydatków na koniec kwietnia) oraz zmniejszeniu planu zaciągnięcia kredytu o 100 mln zł.

W sprawie oceny finansowej województwa ma wypowiedzieć się również regionalna izba obrachunkowa. Nie zmienia to jednak faktu, że problemy z CIT mają również inne województwa. Powodem tych problemów są regulacje ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych, które pozwalają firmom rozliczanie strat nawet przez pięć lat. W rezultacie tych operacji firmy wpłacają mniejsze środki z tytułu CIT. Wyjaśnienia skarbnika województwa mazowieckiego dotyczące okresu płatności przypadającego na IV kwartał roku dotyczą faktycznie znakomitej większości samorządów. Jest to jednocześnie wskazówka, jak należy interpretować dane finansowe jednostek za I kwartał 2010 r.

Trudną sytuację województw potwierdzają również dane o uzyskanych dochodach własnych (do nich właśnie zaliczane są m.in. dochody podatkowe). Z danych przedstawionych przez Ministerstwo Finansów wynika, że dochody własne jednostek samorządu terytorialnego zostały zrealizowane w wysokości 18,7 mld zł, czyli na poziomie 22,1 proc. planu. W porównaniu do analogicznego okresu roku poprzedniego, zrealizowane dochody własne były więc wyższe o 4,1 proc. Dochody własne gmin wzrosły o 7,4 proc., powiatów o 16,8 proc., miast na prawach powiatu o 5 proc., natomiast dochody własne województw były niższe o 21,5 proc.

Swoje wydatki samorządy zaplanowały jeszcze pod koniec zeszłego roku. Mimo to w wielu samorządach przewidywały one realizację ambitnych planów inwestycyjnych. Spadek dochodów zmusza jednak samorządy do weryfikacji tych planów i ewentualnych cięć. W trudnej sytuacji finansowej znajdą się zapewne samorządy na terenach, na których wystąpiła powódź. A zatem optymistyczne dane dotyczące wydatków mogą w kolejnym kwartale przekształcić się w dane pesymistyczne.

Z informacji za I kwartał dodatkowo wynika, że łączna kwota wydatków jednostek samorządu terytorialnego wyniosła 34,5 mld zł, co stanowiło 17,9 proc. kwoty wydatków planowanych. W stosunku do analogicznego okresu roku 2009, kwota wydatków zrealizowanych ogółem była wyższa o 11,4 proc. W gminach wydatki wzrosły o 13 proc., w powiatach o 15,3 proc., w miastach na prawach powiatu o 10,1 proc., a w województwach były niższe o 0,3 proc.

Z kolei wydatki majątkowe zostały zrealizowane przez jednostki samorządu terytorialnego w kwocie 2,8 mld zł (4,6 proc. planu) i były o 14,2 proc. wyższe od kwoty wydatków majątkowych wykonanych w analogicznym okresie roku poprzedniego. W gminach wydatki wzrosły o 14,8 proc., w powiatach o 67,3 proc., w miastach na prawach powiatu o 5,8 proc., a w województwach o 32,7 proc.

Wzrost wydatków, zwłaszcza inwestycyjnych, finansowany jest m.in. poprzez zaciąganie nowych długów. Z danych Ministerstwa Finansów wynika, że w I kwartale 2010 r. zadłużenie w jednostkach samorządu terytorialnego wyniosło 39,5 mld zł i stanowiło 24,0 proc. planowanych dochodów ogółem (wskaźnik zadłużenia na koniec 2009 r. wyniósł 26,0 proc.). W I kwartale 2009 r. zadłużenie wyniosło natomiast 28,4 mld zł i stanowiło 18,0 proc. planowanych dochodów ogółem. Oznacza to, że w I kwartale 2010 r. zadłużenie w samorządach było o 39,1 proc. wyższe od zadłużenia w analogicznym okresie roku ubiegłego. Zadłużenie gmin w I kwartale tego roku było wyższe w gminach o 36 proc., w powiatach o 32,9 proc., w miastach na prawach powiatu o 45,1 proc., a w województwach o 27,7 proc.

@RY1@i02/2010/125/i02.2010.125.092.007a.001.jpg@RY2@

Finanse samorządów

Łukasz Zalewski

lukasz.zalewski@infor.pl