Grzywna to podstawowa kara za przestępstwa i wykroczenia skarbowe

Kodeks karny skarbowy (dalej: k.k.s.) przewiduje następujące kary za przestępstwa karne skarbowe: karę grzywny w stawkach dziennych, karę ograniczenia wolności, karę pozbawienia wolności. Marcin Matyka, partner, dyrektor działu doradztwa podatkowego w DLA Piper, podkreśla, że podstawową karą jest kara grzywny wymierzana w stawkach dziennych.

- Za wykroczenie karne skarbowe jedyną możliwą karą, jaką można orzec, jest kara grzywny określana kwotowo. Wynika to z faktu, że przedmiotem ochrony prawa karnego skarbowego są finanse publiczne (dochody państwa lub samorządu terytorialnego). Kara grzywny powoduje uszczerbek w majątku sprawcy, obniżając jego poziom życia, gdyż jest konsekwencją zagrożenia należności publicznoprawnych przez czyn sprawcy - tłumaczy Marcin Matyka.

Grzywna w prawie karnym skarbowym oddziałuje na sprawcę (prewencja indywidualna) oraz na społeczeństwo, pokazując, że takie działanie nie przynosi korzyści, ale wręcz odwrotnie - powoduje uszczerbek w majątku sprawcy (prewencja generalna).

Według Marcina Matyki karę grzywny wymierza się w stawkach dziennych, których wysokość jest powiązana z wysokością minimalnego wynagrodzenia za pracę. Wymierzanie kary grzywny w stawkach dziennych ma kilka zalet. Przede wszystkim tak określona kara nie ulega dewaluacji i zachowuje swój rzeczywisty ciężar bez konieczności dokonywania częstych nowelizacji ustawy, system ten jest sprawiedliwy, tzn. w określonym stanie faktycznym sąd wymierza określoną liczbę stawek dziennych, jednak w zależności od sytuacji materialnej skazanego wysokość stawki dziennej jest różna, system ten ułatwia także stosowanie kary zastępczej pozbawienia wolności.

W jakiej wysokości jest wymierzana kara grzywny w stawkach dziennych i w jaki sposób sąd dokonuje wymiaru tej kary? Marcin Matyka odpowiada, że art. 23 par. 1 k.k.s. wskazuje, że sąd określa w pierwszym etapie liczbę stawek dziennych, a w drugim wysokość stawki dziennej. Najniższa liczba stawek wynosi 10, najwyższa 720. Z kolei art. 23 par. 3 k.k.s. wskazuje, że najniższa wysokość stawki dziennej wynosi jedną trzydziestą części minimalnego wynagrodzenia, najwyższa natomiast to czterystukrotność jednej trzydziestej minimalnego wynagrodzenia.

- Przy ustalaniu minimalnego wynagrodzenia bierze się pod uwagę wynagrodzenie nie z chwili popełnienia czynu, ale z chwili orzekania w sprawie. Taka praktyka jest dyskusyjna, ponieważ skomplikowane postępowanie karne skarbowe może trwać długo, a różnice w wysokości minimalnego wynagrodzenia na przestrzeni lat mogą być znaczne - ocenia Marcin Matyka.

Dodaje, że np. minimalne wynagrodzenie w roku 2005 wynosiło 849 zł, a w 2010 jest to już 1317 zł. Różnica wynosi więc 468 zł, czyli prawie 30 proc. Różnice te będą oczywiście dramatycznie większe przy wielokrotności ustalanej stawki dziennej i ostatecznie wymierzanej grzywny. Trzeba także pamiętać, że pierwotny tekst k.k.s. wiązał stawkę dzienną z wysokością najniższego wynagrodzenia za pracę.

Zgodnie z obwieszczeniem Rady Ministrów z 24 lipca 2009 r. w sprawie wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę w 2010 roku (MP z 31 lipca 2009 r.) minimalne wynagrodzenia za pracę wynosi 1317 zł. Marcin Matyka podkreśla, że najniższa stawka dzienna - 1/30 minimalnego wynagrodzenia to kwota 43,9 zł, stawka najwyższa to 1/30 minimalnego wynagrodzenia × 400, a więc 17 560 zł.

- Sąd może więc wymierzyć najniższą karę grzywny w wysokości 439 zł (10 × 43,9 zł), natomiast kara najwyższa to 12 643 200 zł (720 × 17 560 zł). Jednak pamiętać, że art. 38 par. 2 k.k.s. przewiduje, że w razie nadzwyczajnego obostrzenia kary za przestępstwo karne skarbowe sąd wymierza karę grzywny w wysokości do górnej granicy ustawowego zagrożenia zwiększonego o połowę, czyli maksymalna grzywna wyniosłaby 18 964 800 zł (1080 × 17 560 zł). Taka sama grzywna mogłaby być wymierzona przy orzekaniu kary łącznej - art. 39 par. 1 k.k.s. - wylicza Marcin Matyka.

Zwraca też uwagę, że prawidłowa interpretacja art. 23 par. 3 k.k.s. często nastręcza trudności. Przepis ten brzmi: stawka dzienna nie może być niższa od jednej trzydziestej minimalnego wynagrodzenia ani też przekraczać jej czterystukrotności.

- Dlatego często w popularnych opracowaniach wskazuje się, że maksymalna wysokość stawki dziennej to czterystukrotność minimalnego wynagrodzenia, a więc kwota 526 800 zł. W takim przypadku maksymalna wysokość kary grzywny wynosiłaby 379 296 000 zł, co czyniłoby taką karę niewykonalną - stwierdza Marcin Matyka.

Karą za wykroczenia skarbowe jest kara grzywny określona kwotowo. Może być ona wymierzona w granicach od jednej dziesiątej do dwudziestokrotnej wysokości minimalnego wynagrodzenia.

- Mandatem karnym można nałożyć grzywnę w granicach nieprzekraczających podwójnej wysokości minimalnego wynagrodzenia, a wyrokiem nakazowym można wymierzyć grzywnę w granicach nieprzekraczających dziesięciokrotnej wysokości minimalnego wynagrodzenia - ostrzega Marcin Matyka.

Dodaje, że w przypadku wykroczeń, wymierzając karę grzywny lub nakładając ją mandatem karnym, uwzględnia się także stosunki majątkowe i rodzinne sprawcy oraz jego dochody i możliwości zarobkowe.

Kodeks karny także przewiduje jako jedną z kar zasadniczych grzywnę orzekaną w stawkach dziennych. Marcin Matyka podkreśla, że najniższa liczba stawek to 10, zaś najwyższa 360. Stawka dzienna jest określona w kodeksie karnym kwotowo i mieści się w granicach od 10 do 2000 zł. Najniższa kara grzywny może więc w kodeksie karnym wynieść 100 zł, najwyższa 720 000 zł.

- Różnica w wysokości kar grzywny wymierzanych na podstawie k.k.s. oraz kodeksu karnego wskazuje na rolę tego rodzaju kary w przestępstwach, w których dobrem chronionym są należności publicznoprawne - argumentuje Marcin Matyka.

Podkreśla też, że ostatnio niektórzy politycy mówią o obniżeniu wysokości kary grzywny w k.k.s. poprzez ograniczenie liczby stawek dziennych wymierzanych za dane przestępstwo skarbowe. Jednak, jak pokazują przykłady, nawet w przypadku takiego obniżenia byłyby to kary bardzo dotkliwe, które w praktyce rzadko są wymierzane w maksymalnej wysokości.

W 2010 roku za wykroczenie skarbowe sąd może orzec karę grzywny w wysokości od 131,7 zł do 26 340 zł. Maksymalna wysokość mandatu to kwota 2634 zł

Ustalając wysokość stawki dziennej, sąd bierze pod uwagę dochody sprawcy, jego warunki osobiste, rodzinne, majątkowe i możliwości zarobkowe. Dochody w rozumieniu k.k.s. to pojęcie znacznie szersze niż dochody w rozumieniu ustawy o podatku dochodowym. W rozumieniu k.k.s. mówimy o dochodzie w znaczeniu ekonomicznym. Przekładając to na stawki dzienne, sąd określa dochód, jaki sprawca może osiągać lub osiąga w ciągu dnia pracy. Od takiego dochodu odlicza się obciążenia wynikające z warunków osobistych i stosunków rodzinnych sprawcy. Także posiadanie znacznego majątku przez sprawcę może uzasadniać orzeczenie wyższej stawki dziennej. Grzywna orzekana wobec sprawcy rzutuje na sytuację całej jego rodziny, decydując o wymiarze kary grzywny, sąd bierze pod uwagę fakt, że sprawca musi mieć możliwość wypełniania podstawowych obowiązków alimentacyjnych wobec rodziny.

Ewa Matyszewska

ewa.matyszewska@infor.pl