Celnicy przeszukują bez zgody prokuratora

Urzędy skarbowe, urzędy kontroli skarbowej oraz funkcjonariusze służby celnej mają bardzo szerokie kompetencje do dokonywania przeszukań, nie tylko na podstawie przepisów administracyjnych w czasie kontroli, lecz także na podstawie kodeksu postępowania karnego. W praktyce pracownicy urzędu kontroli skarbowej i celnicy mogą dokonać przeszukania w każdym miejscu na terenie Polski. I z tego prawa często korzystają (patrz infografika). Eksperci alarmują: urzędnicy powinni zachowywać większą wstrzemięźliwość w ingerowanie w prawa i wolności obywateli.

Wolności obywatelskie

- Każde przeszukanie, niezależnie, czy jest to rewizja osobista, bagażu czy pomieszczenia, jest ingerencją w prawa człowieka - wskazuje Robert Krasnodębski, radca prawny w kancelarii Weil, Gotshal & Manges.

Zgodnie z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka dokonać przeszukania można jedynie wtedy, gdy w sposób zasadny należy oczekiwać, że znajdują się tam przedmioty, które można zająć i następnie wykorzystać jako dowody. Kodeks postępowania karnego jednoznacznie stanowi, że środki przymusu należy kierować proporcjonalnie do celów, które chce się osiągnąć.

Nadużywanie instytucji przeszukania nie powinno uzyskiwać aprobaty. Za każdym razem, kiedy urzędnik chce dokonać przeszukania, powinien przypomnieć sobie o tym, że jest to daleko idący środek ograniczający wolność oraz jakie ma negatywne skutki.

Bardzo często przeszukanie kończy się zatrzymaniem dokumentacji.

- Funkcjonariusze działają na zasadzie trawlera, tzn. bierzemy wszystko, co się da, wszystko, co znajduje się w danej firmie. Oczywiście w toku postępowania znaczna część tych dokumentów jest zwalniana - dodaje dr Łukasz Chojniak, adwokat, ekspert z Forum Obywatelskiego Rozwoju.

Dwa rodzaje przeszukań

Feliks Prusak, profesor Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, zwraca uwagę, że dokonać przeszukania mogą zarówno urzędy skarbowe, urzędy kontroli skarbowej, jak i urzędy celne.

Inspektorzy kontroli skarbowej są upoważnieni m.in. do przeszukiwania osób, pomieszczeń, bagażu i ładunku w przypadkach określonych w przepisach, ale wyłącznie w związku z realizacją zadań określonych ustawowo.

- Zdecydowanie najszersze kompetencje mają funkcjonariusze celni, którzy wykonując kontrole, są upoważnieni do przeszukiwania osób i pomieszczeń, nie wyłączając innych czynności dochodzeniowych (m.in. oględzin, eksperymentu, przesłuchiwania świadków i biegłego) - dodaje profesor Feliks Prusak.

Wszystkie te służby mogą też dokonać przeszukania policyjnego w trybie art. 220 kodeksu postępowania karnego na takich samych zasadach jak policja. Z tego powodu przeszukanie to nazywa się przeszukaniem policyjnym. I o ile przeszukanie w trybie administracyjnym zwane w ustawach po prostu kontrolą obwarowane jest wieloma wymogami jak np. ustawowy termin powiadamiania na określony czas przed dokonaniem kontroli, o tyle dokonanie przeszukania w trybie przepisów kodeksu postępowania karnego jest stosunkowo łatwe i jak widać często wykorzystywane. Jedynym utrudnieniem jest to, że przeszukanie policyjne dokonane na podstawie legitymacji służbowej czy nakazu kierownika jednostki musi być w ciągu 7 dni zatwierdzone przez sąd lub prokuratora, jednak tylko wtedy, gdy osoba zażąda protokołu, a wiele osób o tym zapomina.

Zdaniem profesora Feliksa Prusaka na podstawie danych statystycznych nie można określić, czy kompetencje, które mają organy skarbowe do dokonywania przeszukań, są przez nie nadużywane.

Przepisy dotyczące przymusu procesowego i zabezpieczenia dowodowego powinny się znajdować wyłącznie w ustawie procesowej.

- Obejście reguł legislacji i konstytucyjnych gwarancji w ustawach dotyczących pragmatyki służbowej, m.in. w ustawie o służbie celnej i o kontroli skarbowej, jest krytykowane. W tym ostatnim przypadku upoważniono do przeprowadzania przeszukania nie tylko inspektorów kontroli skarbowej, lecz także pracowników urzędu kontroli skarbowej - podkreśla Feliks Prusak.

Innego zdania jest natomiast Łukasz Chojniak, który uważa, że obecne przepisy prawa są dobre, natomiast zła jest praktyka organów. Urzędnicy często korzystają z tego przepisu, ponieważ tak jest łatwiej.

- Aparat państwa zawsze jest silniejszy od obywatela. W pełni funkcjonujący organizm demokratyczny ma to do siebie, że wytwarza miękkie regulacje, tzw. soft law. W tych właśnie wytycznych powinno być jasno podkreślone, że ingerencja w życie obywatela jest środkiem ostatecznym - podkreśla Łukasz Chojniak.

Z tego powodu prokuratorzy i sąd, zatwierdzając przeszukania dokonane na podstawie legitymacji służbowej, powinni dokładnie badać, czy faktycznie celnik lub inspektor kontroli skarbowej mieli do tego podstawy, i nie zatwierdzać przeszukań automatycznie.

Uzyskanie odszkodowania

Po zakończeniu przeszukania podatnik powinien zadbać o to, żeby urzędnicy sporządzili protokół, który w najdokładniejszy sposób oddaje rzeczywistość.

- Do takiego protokołu można zgłaszać wszelkie uwagi i zastrzeżenia - tłumaczy Ryszard Sowa, adwokat z kancelarii Tokarski, Olszewski i Wspólnicy.

Ekspert dodaje, że jeżeli przeszukanie dokonywane jest na podstawie legitymacji służbowej lub nakazu kierownika jednostki, należy pamiętać o tym, żeby zgłosić do protokołu żądanie dostarczenia w ciągu 7 dni zatwierdzenia przeszukania przez sąd lub prokuratora. Jeżeli takie zatwierdzenie nie zostanie dostarczone, oznacza to, że przeszukanie zostało przeprowadzone niezgodnie z prawem. Jest to podstawa do dochodzenia odszkodowania od Skarbu Państwa.

Po zakończeniu przeszukania podatnik powinien się domagać protokołu

@RY1@i02/2012/147/i02.2012.147.18300020a.803.jpg@RY2@

Przeszukania przez  organy podatkowe i celne

Paulina Bąk

paulina.bak@infor.pl