Zmiany w postępowaniu cywilnym

Wchodząca w życie z początkiem lipca nowelizacja kodeksu postępowania cywilnego z jednej strony była podyktowana koniecznością harmonizacji naszego prawa krajowego z regulacjami europejskimi, a z drugiej potrzebą uzupełnienia przepisów wspólnotowych. Uregulowano więc na nowo niektóre kwestie dotyczące jurysdykcji krajowej, a także związane z dowodami i doręczeniami w sprawach z elementem zagranicznym. Nowe przepisy dotyczą również uznawania i stwierdzania wykonalności zagranicznych orzeczeń i ugód sądowych.

Nie bez znaczenia dla treści zmian miała okoliczność, że przepisy z zakresu międzynarodowego postępowania cywilnego będą miały zastosowanie w stosunkach z państwami, które nie należą do UE, i z tymi, z którymi nie łączą Polski umowy międzynarodowe.

Nowa jest więc wyraźna regulacja na wypadek powstania podstaw jurysdykcji w toku postępowania (art. 1097 par. 2 k.p.c.). Wzorem obcych systemów i rozporządzeń nr 44/2001 oraz nr 2201/2003 wprowadzono zasadę respektowania przez polski sąd – z urzędu – wcześniejszej zawisłości sprawy o to samo roszczenie między tymi samymi stronami przed sądem albo innym organem państwa obcego (art. 1098 k.p.c.). Możliwe będzie również zawieszenie postępowania przez polski sąd, jeżeli rozstrzygnięcie sprawy zależy od wyniku innego postępowania, np. przed obcym sądem (art. 1098¹ k.p.c.). Jurysdykcja krajowa konieczna będzie natomiast, jeżeli sprawa będzie wiązała się z polskim porządkiem prawnym i nie będzie mogła zostać rozpoznana za granicą albo nawet nie będzie można wymagać przeprowadzenia postępowania przed sądem lub innym obcym organem orzekającym. Ta niejako awaryjna jurysdykcja istniałaby także, gdyby sąd ustalił, że obce orzeczenie nie podlega w Polsce uznaniu, zaś sprawa wykazywałaby wystarczający związek z polskim porządkiem prawnym. Zrezygnowano też przy okazji z nieprzejrzystej, wspólnej regulacji podstaw jurysdykcji krajowej dla procesu i postępowania nieprocesowego, choć przepisy regulujące te ostatnie zostały oddzielnie znacząco rozbudowane.

W procesie podstawowe znaczenie przypisano miejscu zamieszkania lub zwykłego pobytu, względnie miejscu siedziby pozwanego (art. 1103 k.p.c.). Ograniczono natomiast znaczenie łącznika obywatelstwa.

Wprowadzono szczególne podstawy jurysdykcji krajowej w sprawach ze stosunku ubezpieczenia i w sprawach konsumenckich (art. 1103⁵ k.p.c.). Chodziło o wzmocnienie pozycji słabszego kontrahenta.

Dla zobowiązań wynikających z czynności prawnych kryterium jurysdykcji będzie wiązało się z miejscem wykonania umowy. Jeśli natomiast zobowiązanie nie wynikałoby z czynności prawnych (np. gdy będzie chodziło o wypłatę odszkodowania), to liczyć się ma miejsce powstania zobowiązania.

W Polsce będzie się także toczył proces, jeżeli będzie dotyczył działalności znajdującego się tu zakładu lub oddziału pozwanego. Podobnie rzecz rozwiązano w przypadku roszczeń o prawa majątkowe, kiedy pozwany będzie miał w Polsce o wiele większy majątek lub prawa majątkowe niż wartość przedmiotu sporu, a także wtedy, kiedy przedmiot sporu będzie się tu znajdował (art. 1103⁷ k.p.c.).

Do wyłącznej jurysdykcji krajowej mają natomiast należeć sprawy o prawa rzeczowe na polskich nieruchomościach (np. o własność czy nawet o hipotekę), o ich posiadanie, najem i dzierżawę, ale nie o czynsz czy pożytki z takiej działki, budynku lub lokalu (art. 1103⁸ k.p.c.). Ważne jest również, że polskie sądy będą musiały sądzić sprawy o rozwiązanie osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej niebędącej osobą prawną, jak również o uchylenie lub stwierdzenie nieważności uchwał ich organów, jeżeli ten podmiot ma siedzibę w Polsce (art. 1103⁹ k.p.c.).

Wprowadzono nową regulację pozwalającą stronom stosunku prawnego umówić się (na piśmie) o poddanie ich sporów o prawa majątkowe jurysdykcji sądów polskich (art. 1104 par. 1 k.p.c.). Prawo to nie obejmuje jednak spraw, które zgodnie z polskim prawem należą do wyłącznej jurysdykcji sądów obcych