Kto przejmuje składki z działalności gospodarczej

Część składek ubezpieczeniowych przedsiębiorców urodzonych po 1 stycznia 1969 r. obowiązkowo trafia do otwartego funduszu emerytalnego (OFE). Tak samo robi część osób z roczników 1949-1968, które zdecydowały się na ubezpieczenie nie tylko w ZUS, ale i w OFE. Prowadzący działalność gospodarczą mogą w umowie z funduszem rozstrzygnąć, kto dostanie ich składki. Przepisy określają też, co się stanie z pieniędzmi, gdy zmarły przedsiębiorca nie pozostawi w tej mierze żadnych dyspozycji.

Zasady dziedziczenia zebranych w ramach składek środków po zmarłym przedsiębiorcy określa ustawa z 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 34, poz. 189 ze zm.). Najpierw ustala się, jaki udział w środkach po zmarłym przedsiębiorcy przypada jego współmałżonkowi. Otrzymuje on - co do zasady - połowę środków zgromadzonych na rachunku. Środki te nie są jednak wypłacane małżonkowi, lecz przekazywane na jego konto w funduszu emerytalnym (tzw. wypłata transferowa). Jeżeli małżonek nie posiada rachunku, otwarty fundusz otwiera go dlań i przekazuje tam należne kwoty. OFE ma na to dwa miesiące od dnia przedstawienia dowodu, że środki zgromadzone na rachunku członka funduszu przypadły współmałżonkowi. Procedura ta musi być zachowana również wówczas, gdy małżonek nie jest objęty powszechnym systemem ubezpieczenia społecznego, na co zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z 8 kwietnia 2009 r. (sygn. III UK 346/08).

Pieniądze zostają w systemie

Udział małżonka w środkach po zmarłym członku funduszu ograniczony jest zakresem, w jakim stanowiły one przedmiot małżeńskiej wspólności majątkowej. W tym kontekście OFE ustala czas trwania małżeństwa (gdyż tylko do kwot zgromadzonych w tym okresie ma prawo współmałżonek) oraz stosunki majątkowe między małżonkami. Zgodnie z art. 31 par. 2 pkt 3 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego środki zgromadzone na rachunku OFE wchodzą do majątku wspólnego małżonków. Ponieważ jednak często osoby prowadzące działalność gospodarczą mają całkowitą rozdzielność majątkową (albo ograniczoną wspólność), to niewykluczone, że w umowie między małżonkami lub w wyroku sądu inaczej uregulowano tę kwestię.

Procedura weryfikacji przez OFE tych okoliczności zaczyna się od złożenia przez uprawnionego małżonka specjalnego pisemnego oświadczenia. Stwierdza się w nim, czy do chwili śmierci przedsiębiorcy-członka OFE nie zaszły żadne zmiany w stosunku do treści oświadczenia dotyczącego stosunków majątkowych między małżonkami, które złożył zmarły. Gdy przedsiębiorca nie przekazał żadnego oświadczenia, rolą tego formułowanego po jego śmierci przez małżonka jest zweryfikować, czy uprawnione jest domniemanie istnienia wspólności ustawowej. Jeżeli jednak małżeńskie stosunki majątkowe uległy zmianie - najczęściej chodzi o intercyzę - uprawniony małżonek przedstawia funduszowi dowody tej zmiany (np. akt notarialny). Do dokonania wypłaty transferowej konieczne jest także przedłożenie odpisów aktu małżeństwa i aktu zgonu.

Inni uprawnieni - wypłata w gotówce

Po ustaleniu części środków należnych małżonkowi pozostałe są przekazywane uprawnionym. Będą nimi osoby wskazane przez zmarłego przedsiębiorcę przy zawieraniu umowy z OFE. Wyznaczenie może dotyczyć jedynie osób fizycznych (nie wolno więc uczynić uprawnionym np. spółki akcyjnej albo fundacji). Przedsiębiorca może natomiast dowolnie wybrać uposażone osoby fizyczne (zarówno spadkobiercy, jak i inne osoby).

Gdy jest kilku uprawnionych, to przedsiębiorca powinien wskazać udziały przypadające poszczególnym osobom. Jeśli tego nie uczyni, przyjmuje się, że ich udziały są równe. Co istotne, w każdej chwili członek funduszu (niezależnie od tego, czy prowadzi działalność gospodarczą, czy też nie) może zmienić wcześniejszą dyspozycję, zarówno co do wyboru konkretnych osób, jak i co do przypadających im udziałów. Wskazanie uprawnionego do otrzymania środków po śmierci przedsiębiorcy - członka OFE staje się bezskuteczne, jeżeli ten zmarł wcześniej. Wówczas udział, który był przeznaczony dla zmarłego - jeśli przedsiębiorca nie zadecyduje inaczej - przypada w równych częściach pozostałym. Nie wchodzi więc w skład spadku po osobie pierwotnie wskazanej przez uprawnionego.

Może się też zdarzyć, że zmarły przedsiębiorca w ogóle nie wskazał uprawnionych lub odwołał wcześniejsze wskazanie, nie pozostawiając innej dyspozycji. Wtedy środki na jego rachunku wchodzą w skład spadku. Uprawnionymi są więc wówczas spadkobiercy zmarłego biznesmena.

Formalności

Warto podkreślić, że aby doszło do wypłaty, uprawnieni muszą przedstawić funduszowi dokumenty potwierdzające ich prawo do środków po zmarłym. W przypadku osób wskazanych przez zmarłego wystarczy dokument poświadczający tożsamość. Spadkobiercy dostarczają prawomocne stwierdzenie nabycia spadku (postanowienie sądu lub notarialny akt poświadczenia dziedziczenia). Wypłata jest realizowana w terminie trzech miesięcy od dnia dostarczenia wymaganych dokumentów, przy czym nie wcześniej niż miesiąc od dnia ich wpłynięcia. Co do zasady, ma formę gotówkową. Tylko małżonek zmarłego przedsiębiorcy może wnioskować o dokonanie transferu na swoje konto w otwartym funduszu emerytalnym. Wypłata gotówkowa następuje według wyboru uprawnionego jednorazowo albo w ratach, płatnych przez okres nie dłuższy niż 2 lata (wtedy zasady wypłat ratalnych określa statut OFE).

@RY1@i02/2012/191/i02.2012.191.215000600.802.jpg@RY2@

Michał Leski, Kancelaria Elżanowski, Cherka i Wspólnicy w Warszawie

Michał Leski

Kancelaria Elżanowski, Cherka i Wspólnicy w Warszawie