Kiedy gmina musi zapłacić odszkodowanie

W 2010 r. sąd orzekł o eksmisji z  mieszkania czytelnika lokatora, nie przyznając mu prawa do lokalu socjalnego. W trakcie postępowania egzekucyjnego komornik zwrócił się do gminy, by wskazała pomieszczenie tymczasowe dla dłużnika. Gmina oświadczyła, że nim nie dysponuje. Komornik umorzył więc postępowanie egzekucyjne. Czytelnik pyta, czy może się domagać odszkodowania od gminy za niewykonanie ustawowych obowiązków.

Ustawą z 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 172, poz. 1804) wykluczona została możliwość wykonania eksmisji z lokalu mieszkalnego bez wskazania pomieszczenia, do którego ma nastąpić przekwaterowanie niechcianego lokatora. W praktyce oznaczało to, że od 5 lutego 2005 r. (wejście w życie nowelizacji) nie można było eksmitować na bruk. Zgodnie z obowiązującym wtedy art. 1046 par. 4 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn.zm. - przepis obowiązywał do 16 listopada 2011 r.), wykonując obowiązek opróżnienia lokalu służącego zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych dłużnika na podstawie tytułu wykonawczego, z którego nie wynikało prawo dłużnika do lokalu socjalnego lub zamiennego, komornik wstrzymywał się z dokonaniem czynności do czasu, gdy gmina wskazała tymczasowe pomieszczenie lub gdy dłużnik znalazł takie pomieszczenie. Równocześnie komornik nie mógł wstrzymać się z podjęciem odpowiednich czynności, gdy to wierzyciel wskazał takie pomieszczenie. Sam standard takich pomieszczeń określało rozporządzenie wykonawcze.

Ustawą z 31 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie kodeksu cywilnego oraz ustawy - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 224, poz. 1342) ustawodawca znowelizował ustawę o ochronie praw lokatorów. W konsekwencji od 16 listopada 2011 r. to jej przepisy określają zasady tworzenia i udostępniania pomieszczeń tymczasowych przez gminy. Dzięki temu w przypadku wykonywania przez komornika obowiązku opróżnienia lokalu gmina wskazuje dłużnikowi tymczasowe pomieszczenie albo noclegownię, schronisko lub inną placówkę zapewniającą miejsca noclegowe. Należy jednak pamiętać, że ten ustawowy obowiązek spoczywający na gminie nie istnieje, gdy powodem opróżnienia lokalu jest stosowanie przemocy w rodzinie lub wykraczanie w sposób rażący lub uporczywy przeciwko porządkowi domowemu albo niewłaściwe zachowanie czyniące uciążliwym korzystanie z innych lokali w budynku albo gdy zajęcie lokalu nastąpiło bez tytułu prawnego, na które to przyczyny sąd ma obowiązek wskazać w wyroku orzekającym eksmisję. Jednocześnie gdy eksmisja dotyczy osoby, której nie przysługuje prawo do lokalu socjalnego, komornik wstrzyma się z wykonaniem eksmisji do czasu, gdy gmina na wniosek komornika wskaże dłużnikowi tymczasowe pomieszczenie, nie dłużej jednak niż przez 6 miesięcy. Po upływie tego terminu komornik powinien usunąć dłużnika do wskazanej przez gminę noclegowni, schroniska lub innej placówki zapewniającej miejsca noclegowe.

Obecnie nie może budzić wątpliwości, że gmina ma obowiązek wskazania pomieszczenia tymczasowego, następnie zaś właściwej noclegowni, bądź innego pomieszczenia zapewniającego miejsce noclegowe. Ich niewskazanie może zaś rodzić odpowiedzialność odszkodowawczą. Omawiane obowiązki zostały jednak nałożone na lokalne samorządy dopiero od 16 listopada 2011 r. Tymczasem regulacje nie były tak precyzyjne w stanie prawnym obowiązującym do tej daty (wskazuje na to niejednolite orzecznictwo Sądu Najwyższego i Trybunału Konstytucyjnego). W praktyce zatem powstały wątpliwości, czy za niewskazanie pomieszczenia tymczasowego przed zmianą przepisów można przypisać odpowiedzialność gminie. Wątpliwości te rozstrzyga jedna z ostatnich uchwał Sądu Najwyższego ( uchwała składu 7 sędziów SN z 13 grudnia 2011 r., III CZP 48/11, www.sn.pl). Sędziowie podkreślili w niej, że wprawdzie w okresie od 5 lutego 2005 r. do 16 listopada 2011 r. ustawa o ochronie praw lokatorów nie regulowała statusu pomieszczeń tymczasowych ani obowiązków gminy związanych z tworzeniem ich zasobu, jak również zasad ich udostępniania osobom zobowiązanym do opuszczenia i opróżnienia lokali mieszkalnych - to jednak należy przyjąć, że uzależnienie wykonania orzeczenia o eksmisji z lokalu mieszkalnego od wskazania pomieszczenia tymczasowego przez gminę było zarazem źródłem obowiązku gminy w tym zakresie. W konsekwencji w ocenie Sądu Najwyższego to gmina na zasadach ogólnych ponosi odpowiedzialność odszkodowawczą za niedostarczenie pomieszczenia tymczasowego. Jak podkreślili sędziowie, to nie wierzyciel musi się troszczyć o zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych swojego dłużnika i w tym zakresie nie ciążą na nim żadne obowiązki. Takie obowiązki przyjęło na siebie państwo, a ich realizację nakazało gminom. W konsekwencji niewykonanie przez gminę tego obowiązku może rodzić odpowiedzialność odszkodowawczą na zasadach ogólnych.

Łukasz Sobiech

radca prawny

Podstawa prawna

Ustawa z 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie kodeksu cywilnego (t.j. Dz.U. z 2005 r. nr 31, poz. 266 z późn. zm.).