Budżet dofinansuje badania prowadzone przez osoby fizyczne

Opublikowano przepisy regulujące nowe zasady finansowania nauki. Regulacje te zebrane są aż w pięciu ustawach (wszystkie z 30 kwietnia 2010 r.): o zasadach finansowania nauki, o Narodowym Centrum Badań i Rozwoju, o Narodowym Centrum Nauki, o instytutach badawczych, o Polskiej Akademii Nauk.

Terminy wejścia w życie poszczególnych przepisów wskazane zostały w ustawie z 30 kwietnia 2010 r. - Przepisy wprowadzające ustawy reformujące system nauki. Większość uregulowań, zwłaszcza te dotyczące zasad podziału funduszy na badania naukowe i prace rozwojowe, ma obowiązywać od 1 października 2010 roku. Nieliczne, dotyczące m.in. gospodarki mieniem Polskiej Akademii Nauk, wejdą w życie już 1 lipca. Z kolei dopiero od 4 czerwca 2011 r. wejdzie w życie przepis dotyczący zakazu podległości służbowej w instytutach badawczych między małżonkami oraz osobami pozostającymi ze sobą w stosunku pokrewieństwa do drugiego stopnia włącznie lub powinowactwa pierwszego stopnia oraz w stosunku przysposobienia, opieki lub kurateli.

Zgodnie z nową ustawą o zasadach finansowania nauki minister nauki i szkolnictwa wyższego nie będzie już podejmował decyzji o przyznawaniu środków na badania naukowe. Będzie on odpowiedzialny m.in. za przygotowanie planu finansowego dotyczącego budżetu nauki, finansowanie inwestycji w dużą infrastrukturę badawczą, budowlanych, działalności statutowej jednostek naukowych, współpracy międzynarodowej, ustanawianie i ogłaszanie programów i przedsięwzięć szczególnie istotnych dla realizacji polityki naukowej i naukowo-technicznej państwa.

Pieniądze na badania naukowe i prace rozwojowe dzielić będą dwie instytucje: funkcjonujące już Narodowe Centrum Badań i Rozwoju (NCBiR) oraz nowo powstające Narodowe Centrum Nauki (NCN). Badania stosowane i strategiczne będzie finansowało NCBiR, a podstawowe - NCN. Należy podkreślić, iż oba te centra wsparcia finansowego badań naukowych i prac rozwojowych będą udzielały na podobnych zasadach. Jednakże zgodnie z ustawą - Przepisy wprowadzające ustawy reformujące system nauki, w okresie przejściowym niektóre zadania wynikające z ustawy o zasadach finansowania nauki będą realizowane przez ministra właściwego do spraw nauki, jednak nie dłużej niż przez sześć miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy.

Pieniądze mają być dzielone przede wszystkim w drodze konkursów. Ustawa o finansowaniu nauki precyzuje, że na zadania realizowane przez NCN i NCBiR jest przeznaczane po co najmniej 10 proc. środków finansowych ustalonych na naukę w budżecie państwa. Minister będzie miał obowiązek zwiększyć wysokość dofinansowania na zadania realizowane przez NCBiR wraz ze wzrostem finansowego udziału podmiotów prowadzących działalność gospodarczą w realizacji tych zadań. Ponadto do 2020 roku 50 proc. środków finansowych na naukę ma być przekazywane na realizację konkretnych projektów obejmujących badania naukowe lub prace rozwojowe, kwalifikowane do finansowania w trybie konkursowym. Do konkursów, poza jednostkami naukowymi, będą mogły przystępować m.in.: centra naukowo-przemysłowe, osoby fizyczne, przedsiębiorcy. Ci ostatni mogą zgłosić udział w konkursie, pod warunkiem że prowadzą badania naukowe w innej formie organizacyjnej niż wskazana została w art. 10 pkt 1-8 ustawy o zasadach finansowania nauki.

Jedną z ważniejszych zmian jest zatem poszerzenie katalogu wnioskodawców uprawnionych do występowania o środki finansowe, m.in. o osoby fizyczne. Jednak nie mogą to być osoby zatrudnione w podmiotach, o których mowa w art. 10 pkt 1-8 i 10 ww. ustawy, uprawnionych do wystąpienia z wnioskiem o przyznanie środków finansowych na badania. Osoby takie po zakwalifikowaniu ich projektu otrzymują promesę finansowania badań i prac rozwojowych. Jednakże środki na finansowanie wybranego projektu sporządzonego przez osobę fizyczną są przyznawane podmiotowi, który ją zatrudni. Przekazanie pieniędzy podmiotowi następuje po zawarciu z nim umowy.

Kolejną istotną zmianą jest likwidacja w odniesieniu do przedsiębiorców wymogu ponoszenia nakładów i uzyskiwania przychodów z działalności badawczo-rozwojowej. Obecnie w konkursie na realizację zadań badawczych finansowanych przez NCBiR udział mogą brać m.in. jednostki organizacyjne prowadzące działalność badawczo-rozwojową, których roczne przychody netto ze sprzedaży wytworzonych przez siebie wyników badań naukowych lub prac rozwojowych stanowią co najmniej równowartość w złotych 400 tys. euro. Wartość ta przeliczona według średniego kursu ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski na ostatni dzień roku obrotowego poprzedzającego rok złożenia oferty.

Projekty przygotowane przez wnioskodawców będą oceniane przez ekspertów wyznaczonych przez dyrektora NCN lub NCBiR. Eksperci stworzą listę rankingową pozytywnie ocenionych wniosków. Na jej podstawie dyrektor NCN lub NCBiR wybierze projekty do dofinansowania. W obu ustawach: o NCBiR oraz o NCN, wskazane są kryteria brane pod uwagę przy opiniowaniu wniosków.

Dyrektorzy NBC i NCBiR środki na badania przyznają na podstawie decyzji. Nie wiadomo jednak, co taka decyzja będzie zawierała. W przepisach nie ma bowiem jednoznacznego stwierdzenia, że jest to decyzja administracyjna.

Z drugiej strony projektodawcom przysługuje od niej odwołanie w terminie 14 dni. Komisja odwoławcza rozpatrująca takie odwołanie będzie mieć trzy miesiące na udzielenie odpowiedzi.

Z kolei na jej decyzję przysługuje skarga do sądu administracyjnego. Należy podkreślić, iż przepisy w tym zakresie nie są dość precyzyjne. Zaskarżeniu podlegać mogą bowiem decyzje, których przedmiotem było przyznawanie środków finansowych. Takie sformułowanie może budzić jednak wątpliwości, czy możliwość odwołania mają jedynie wnioskodawcy, którzy otrzymają dofinansowanie, czy również ci, których wnioski zostały odrzucone.

Narodowe Centrum Badań i Rozwoju (NCBiR) będzie brało pod uwagę m.in.:

● zastosowanie wyników projektu w gospodarce lub ich inne praktyczne wykorzystanie;

● stopień, w jakim wykonanie projektu przyczyni się do osiągnięcia celów strategicznych programów badań naukowych i prac rozwojowych lub realizacji innych zadań NCBiR;

● naukową wartość takiego projektu;

● innowacyjność wprowadzanych rozwiązań będących rezultatem projektu;

● przewidywaną współpracę między jednostkami naukowymi a przedsiębiorcami przy wykonywaniu projektu.

Jerzy Majchrzak

dgp@infor.pl

Ustawy z 30 kwietnia 2010 r.: o zasadach finansowania nauki (Dz.U. nr 96, poz. 615), o Narodowym Centrum Badań i Rozwoju (Dz.U. nr 96, poz. 616), o Narodowym Centrum Nauki (Dz.U. nr 96, poz. 617), Przepisy wprowadzające ustawy reformujące system nauki (Dz.U. nr 96, poz. 620).