Projekt pełen min i niedoróbek, czyli diabeł tkwi w szczegółach

Na pierwszy rzut oka pomysł prezydenta na reformę Sądu Najwyższego sprawia wrażenie bardziej proobywatelskiego niż zawetowana przez niego w lipcu koncepcja PiS. Teoretycznie projekt Andrzeja Dudy łagodniej obchodzi się także z aktualną kadrą sędziowską SN i nie demoluje jego wewnętrznej struktury tak, jak przewidywały to przepisy uchwalone przez posłów. Sama instytucja - w myśl prezydenckich propozycji - nie traci zaś żadnej części swojej dotychczasowej autonomii i niezależności od wpływów politycznych. A przede wszystkim nie zostaje poddana szczelnej kontroli ministra sprawiedliwości, jak chcieli tego autorzy pierwotnego projektu, powstałego w resortowych kręgach. Po bardziej wnikliwej lekturze rozwiązań przedstawionych przez Andrzeja Dudę te pierwsze wrażenia w dużej mierze ulegają zatarciu. Nie dość, że prezydent chce wzmocnić Trybunał Konstytucyjny kosztem SN (odbierając temu ostatniemu możliwość bezpośredniego sięgania po konstytucję), to jeszcze prospołeczne rozwiązania zawarte w tym projekcie okazują się pełne luk. I w rezultacie zamiast niwelować sądowe niesprawiedliwości, propozycje prezydenta Dudy mogą je tylko pogłębić. Co więcej, pomysł głowy państwa na wymianę personalną w SN jest wprawdzie nieco bardziej subtelny niż błyskawiczny odsiew kadr, jaki planowało ministerstwo, ale efekt będzie niemal ten sam: prócz usunięcia prof. Małgorzaty Gersdorf z funkcji I prezesa na emeryturę może odejść ok. 38 proc. sędziów.

Oskarżony bez obrońcy

Skazany lub oskarżony podczas rozpoznawania sprawy przez Sąd Najwyższy wskutek skargi nadzwyczajnej nie będzie mógł ani korzystać z obrońcy, ani ze swoich gwarancji procesowych. Taki będzie efekt jednego z przepisów prezydenckiej ustawy. Stanowi on, że w przypadkach nieuregulowanych ustawą o SN do postępowania w sprawie skargi nadzwyczajnej stosuje się odpowiednio przepisy kodeksu postępowania cywilnego.

Rzecz w tym, że postępowania ze skarg nadzwyczajnych będą mogły być prowadzone również w sprawach karnych. Co to oznacza? Wyobraźmy sobie osobę oskarżoną o zabójstwo. Zostaje ona uniewinniona przez sąd okręgowy, a następnie decyzję tę podtrzymuje sąd apelacyjny. Rodzina ofiary decyduje się jednak wnieść skargę nadzwyczajną. Popiera ją minister sprawiedliwości - prokurator generalny. Naprzeciwko oskarżonego staje prokurator. Dziś w toku każdego postępowania karnego oskarżonemu przysługuje obrońca. Ma też pewne gwarancje procesowe, jak choćby prawa do odmowy składania wyjaśnień. Teoretycznie nie może skłamać w ramach swych wyjaśnień, ale nie ponosi odpowiedzialności karnej za okłamywanie sądu. Zgodnie z prezydenckim projektem zostanie tych praw jednak pozbawiony. Regulacje te znajdują się bowiem w kodeksie postępowania karnego, a nie cywilnego.

- To kuriozalny błąd, który musi zostać poprawiony na etapie prac parlamentarnych - przyznaje w rozmowie z DGP jeden z posłów PiS, prawnik.

Poprawkę byłoby wprowadzić łatwo. Wystarczyłoby w wątpliwym przepisie dodać, że w sprawach karnych do praw oskarżonego lub skazanego stosuje się odpowiednio stosowne przepisy kodeksu postępowania karnego.

Koniec z rozproszoną kontrolą konstytucyjności

Sąd Najwyższy zostanie pozbawiony prawa interpretowania konstytucji na potrzeby prowadzonych przed nim postępowań, jeśli będą one efektem wniesienia skarg nadzwyczajnych. Jeśli dojdzie do wniosku, że w rozpatrywanej sprawie przyczyną naruszenia przez orzeczenie praw człowieka i wolności obywatelskich jest niezgodność ustawy z ustawą zasadniczą, to "występuje z pytaniem prawnym do Trybunału Konstytucyjnego". A wówczas całe postępowanie ulega zawieszeniu. Oznacza to, że skład sędziowski w SN ma obowiązek zwrócić się do TK, gdy tylko uzna, że konieczne jest porównanie określonej normy z konstytucją.

Jest to zmiana podyktowana najprawdopodobniej tym, że Sąd Najwyższy w ostatnich latach znacznie częściej samodzielnie interpretuje ustawę zasadniczą bez oglądania się na trybunał. Czyni tak głównie w sprawach karnych, lecz sporadycznie zdarza się to również w izbie cywilnej. To efekt osłabionej wiary w funkcjonowanie TK. Prezydencki projekt być może jej nie przywróci sędziom, ale zobowiąże ich do przekazywania swych wątpliwości Julii Przyłębskiej.

Wybory pod lupą nowych sędziów

Stworzona od podstaw Izba kontroli nadzwyczajnej i spraw publicznych uzyska niezwykle szerokie kompetencje. Oprócz rozpoznawania skarg nadzwyczajnych od prawomocnych orzeczeń przejmie także znaczą część postępowań, którymi dotychczas zajmowała się izba pracy, ubezpieczeń społecznych i spraw publicznych. Chodzi o tak ważne kompetencje, jak badanie protestów wyborczych i ważności referendów, procesy z zakresu ochrony konkurencji, regulacji energetyki, telekomunikacji, transportu kolejowego, rozpoznawanie odwołań od decyzji dotyczących koncesji czy nałożonych kar Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, odwołań od uchwał Krajowej Rady Sądownictwa, a także skargi na przewlekłość postępowań przed sądami powszechnymi i wojskowymi. Co ważne, w kadrze izby kontroli nadzwyczajnej znajdą się całkiem nowi sędziowie (ich liczbę określi dopiero regulamin określony przez prezydenta po zasięgnięciu opinii kolegium SN). - Technicznie jest możliwe, że trafią tam osoby związane z partią rządzącą, bo tak się dzieje, gdy tworzy się coś od podstaw - powiedział wczoraj w TOK FM rzecznik praw obywatelskich Adam Bodnar.

Sąd w sądzie

Podobnie jak w przypadku PiS-owskiej ustawy zawetowanej w lipcu prezydencki projekt przewiduje powołanie odrębnej izby dyscyplinarnej, która będzie się cieszyć znacznie większą autonomią niż pozostałe izby (otrzyma np. oddzielny budżet). Będzie odpowiedzialna za rozpoznawanie spraw związanych z naruszeniem etyki zawodowej zarówno przez samych sędziów SN, jak i wszystkich przedstawicieli innych zawodów prawniczych oraz lekarzy. Szef izby dyscyplinarnej, w przeciwieństwie do prezesów pozostałych izb, będzie praktycznie zupełnie niezależny od I prezesa SN, jeśli chodzi o sposób przydziału spraw i inne kwestie organizacyjne. Uzyska także wpływ na opiniowanie wniosków sędziów SN o zgodę na dalsze orzekanie po ukończeniu 65. roku życia. Co więcej, prezydent powoła szefa izby dyscyplinarnej samodzielnie, bez wymogu konsultacji z I prezesem. Głowa państwa (a nie jak w PiS-owskiej ustawie - minister sprawiedliwości) uzyska także prawo powołania nadzwyczajnego rzecznika dyscyplinarnego, którego zadaniem będzie prowadzenie dochodzenia w sprawie któregoś z sędziów SN.

Pięć lat niepewności

Jak pisaliśmy wczoraj, możliwość wniesienia skargi nadzwyczajnej - nowego środka podważania prawomocnych, lecz rażąco niesprawiedliwych orzeczeń sądowych - nie będzie ograniczona czasowo. Zgodnie z proponowaną ustawą sięgnięcie po ten środek będzie dopuszczalne w terminie pięciu lat od uprawomocnienia się podważanego rozstrzygnięcia. Co ważne, nie będzie można uwzględnić skargi nadzwyczajnej na niekorzyść oskarżonego, jeśli zostanie ona wniesiona po sześciu miesiącach od uprawomocnienia się orzeczenia lub rozpoznania kasacji. W ciągu trzech lat po wejściu w życie nowej ustawy otworzy się droga do zaskarżenia w trybie nadzwyczajnym wszystkich orzeczeń kończących postępowanie, które uprawomocniły się po 17 października 1997 r. Ale jeżeli od uprawomocnienia się rozstrzygnięcia sądowego minęło już pięć lat i wywołało ono nieodwracalne skutki prawne bądź jest ono ważne z punktu widzenia praw i wolności obywatela, to SN może ograniczyć się do stwierdzenia, że zaskarżony wyrok wydano z naruszeniem prawa. O wniesienie skargi nadzwyczajnej mają prawo ubiegać się zarówno osoby fizyczne, jak i prawne (czyli np. skonfliktowane ze sobą spółki) tylko za pośrednictwem m.in. prokuratora generalnego i rzecznika praw obywatelskich. Jak zasugerował sam Adam Bodnar, istnieje ryzyko, że bez zwiększenia budżetu biura RPO nie da się w szybkim tempie rozpatrywać wniosków w tej sprawie. A pretensje o powstałe z powodu zaległości i tak spadną na rzecznika.

Dłuższa droga do Strasburga

Wprowadzenie do porządku prawnego skargi nadzwyczajnej na prawomocne, lecz rażąco niesprawiedliwe orzeczenie sądowe może mieć i taki skutek, że Polacy na okres co najmniej kilku lat zostaną pozbawieni możliwości ubiegania się o swoje prawa przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka. Zgodnie bowiem z art. 35 par. 1 konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności trybunał może rozpatrzeć sprawę, która do niego trafiła, tylko wówczas, gdy skarżący wykorzystał wszystkie środki odwoławcze, jakie przyznaje mu prawo krajowe. Pytanie, czy ETPC uzna, że do takich środków zaliczać się będzie projektowana skarga nadzwyczajna. Zasada wyczerpania krajowej ścieżki odwoławczej nie ma jednak charakteru bezwzględnego. Trybunał wielokrotnie podkreślał w swoich orzeczeniach, że należy ją stosować z pewną dozą elastyczności i bez nadmiernego formalizmu. Nie jest ona również stosowana przez Strasburg automatycznie. Ponadto z orzecznictwa ETPC wynika, że wykorzystanie dostępnych środków zgodnie z procedurą krajową ma szczególne znaczenie tam, gdzie w grę wchodzą względy jasności i pewności prawa.

Ministerialny rzecznik dyscyplinarny

Spore wątpliwości wywołują zawarte w projekcie o SN przepisy zmieniające prawo o ustroju sądów powszechnych w zakresie postępowań dyscyplinarnych. Po pierwsze jest w nich mowa o tym, że minister sprawiedliwości będzie mógł wyznaczyć własnego rzecznika dyscyplinarnego. Będzie on powoływany ad hoc, do konkretnej sprawy, a jego udział w sprawie będzie wykluczał podejmowanie czynności przez stałego rzecznika dyscyplinarnego nazywanego w projekcie rzecznikiem sędziów sądów powszechnych. Podobne rozwiązanie było zawarte także w zawetowanym projekcie poselskim, jednak w jeszcze bardziej niebezpiecznej wersji. Wówczas bowiem była mowa o tym, że minister będzie powoływał swojego rzecznika spośród prokuratorów. Prezydencki pomysł jest taki, aby funkcję tę mogli pełnić tylko sędziowie sądów powszechnych lub Sądu Najwyższego. Obawy w środowisku sędziowskim wywołuje również rozwiązanie, zgodnie z którym sędziów do sądów dyscyplinarnych będzie wskazywał minister sprawiedliwości (identyczne przepisy były w zawetowanej przez prezydenta poselskiej ustawie).

- To bardzo złe rozwiązanie. Niedopuszczalne jest, aby minister sprawiedliwości - prokurator generalny wyznaczał jakiekolwiek składy sędziowskie. Nie mówiąc już o tym, że w ustawie nie wskazano żadnych kryteriów takiego wyboru. To jest sprzeczne ze wszystkimi standardami demokratycznego państwa prawnego - komentuje Bartłomiej Starosta, sędzia Sądu Rejonowego w Sulęcinie, przewodniczący stałego prezydium Forum Współpracy Sędziów. ⒸⓅ

@RY1@i02/2017/188/i02.2017.188.00000020a.101(c).jpg@RY2@

fot. Darek Golik/Wprost/Forum

OPINIA

Nadchodzi era zbrojnego pokoju

@RY1@i02/2017/188/i02.2017.188.00000020a.802.jpg@RY2@

Grzegorz Osiecki dziennikarz DGP

To jeden z krytycznych momentów tej kadencji. Od rozstrzygnięcia sporu prezydenta Andrzeja Dudy z PiS w sprawie projektów ustaw o Sądzie Najwyższym i KRS zależą losy innych kluczowych dla tego ugrupowania projektów - dekoncentracji w mediach czy zmiany ordynacji wyborczej. To ich najbardziej obawia się opozycja.

Wczorajszy wywiad Piotra Zaremby z Andrzejem Dudą dla DGP pokazuje, że PiS musi ułożyć sobie stosunki z prezydentem na nowo. - Prezydent czuje, że jest jedynym kandydatem w następnych wyborach - mówi polityk PiS. Wywiad Andrzeja Dudy jest rodzajem politycznego manifestu. Pokazuje, że prezydent może być z PiS lub czasami nawet przeciwko PiS, ale nie jest już w tej partii. Jest osobnym politycznym bytem i Jarosław Kaczyński wraz z resztą kierownictwa musi brać to pod uwagę, układając polityczne plany. Potwierdza to także rozmowa w RMF Roberta Mazurka z Zofią Romaszewską. Legendarna opozycjonistka, która ma w Sejmie bronić prezydenckich projektów, bardzo krytycznie wyrażała się o ministrze sprawiedliwości Zbigniewie Ziobrze. Widać, że nabrzmiewa konflikt Pałacu Prezydenckiego z resortem sprawiedliwości, iskrzy też na innych polach, np. z MON. To może zapowiadać erę zbrojnego pokoju w życiu politycznym - nieustanne utarczki wewnątrz obozu, który w 2015 r. wygrał podwójne wybory, będą przerywane okresami strategicznych porozumień.

W tej chwili oferta Andrzeja Dudy leży na stole - PiS szacuje zyski i straty z jej przyjęcia. Wiele wskazuje na to, że ją jednak przyjmie. Prezydent dał w swoich ustawach obozowi PiS bardzo dużo. Krajowa Rada Sądownictwa będzie zupełnie zmieniona. Po myśli tej partii jest wygaszanie całego obecnego sędziowskiego składu rady i wybór nowych jej członków przez polityków w Sejmie. To rozwiązanie najbardziej krytykuje duża część opozycji, obecni sędziowie KRS i część konstytucjonalistów. Jedyne zgłoszone przez prezydenta odstępstwo od wcześniejszych propozycji PiS dotyczy sposobu wyboru członków KRS - mają być wybierani większością trzech piątych głosów zamiast zwykłą większością, co faworyzowałoby partię rządzącą. Ale nawet w przypadku patowej sytuacji "dogrywka" w głosowaniu, czyli rozwiązanie jeden poseł, jeden głos daje PiS szanse na wskazanie większości spośród nowego składu KRS.

To samo dotyczy ustawy o Sądzie Najwyższym. Efektem propozycji Andrzeja Dudy będzie personalna rewolucja w tym organie. Nie tylko może odejść prawie 40 proc. obecnego składu, ale powstaną dwie nowe izby - dyscyplinarna i rozpatrująca skargi nadzwyczajne. W wyniku wejścia w życie ustawy o SN odejść ma I prezes Sądu Najwyższego Małgorzata Gersdorf. Co więcej, ustawa daje możliwość składania skarg nadzwyczajnych 20 lat wstecz i wzruszania prawomocnych orzeczeń. Można będzie więc nie tylko wzruszać orzeczenia w prostych sprawach ludzi skrzywdzonych przez sądy. Pytanie, czy nie da to możliwości rewizji orzeczeń dotyczących dużych spraw gospodarczych, np. przetargów, koncesji czy prywatyzacji, o ile wypowiadały się na ich temat sądy. To by oznaczało rodzaj podróży w czasie górską kolejką, bo w zasadzie można będzie próbować podważać różne orzeczenia niewygodne z powodów politycznych. Pytanie, czy można np. zrobić to ze sprawą byłej posłanki PO Beaty Sawickiej.

Gdybyśmy nie znali projektów PiS, które zawetował Andrzej Duda, to te, które sam przedstawił bez wahania, można określić jako radykalne.

Prezydent we wczorajszym wywiadzie dla DGP, pytany gdzie jest dla niego linia "non possumus", powiedział: "Nie zgodzę się, aby Krajowa Rada Sądownictwa była wybrana w całości głosami jednej tylko partii". To jedno zastrzeżenie oznacza, że poza tym punktem droga do rozmów z PiS na temat korekt w obu ustawach jest otwarta. To rodzaj oferty złożonej przez prezydenta.

Jeśli PiS uzna, że nie ma sensu siłować się z Andrzejem Dudą, to zapewne nie będzie próbował wychodzić z innymi radykalnymi rozwiązaniami, bojąc się ich utrącenia. A może wręcz przeciwnie - będzie je zgłaszał tylko po to, by prezydent je odrzucił i można było powiedzieć wyborcom: chcieliśmy, ale prezydent zablokował. Jak mówi część polityków PiS i sprzyjających tej partii publicystów, od obecnych rozstrzygnięć zależy, czy w dalszej części kadencji PiS będzie rządził czy administrował. ⒸⓅ

Emilia Świętochowska

Patryk Słowik

Małgorzata Kryszkiewicz

dgp@infor.pl