O wygranych, z wygranymi, dla wygranych

Polska transformacja opowiedziana przez korespondenta zachodniej gazety na potrzeby zachodniego czytelnika. Na dodatek pisana z perspektywy zwycięzców przemian. To nie mogło się dobrze skończyć.

Jan Cieński jest Kanadyjczykiem polskiego pochodzenia, który przez ostatnią dekadę współpracował z wpływowym "Financial Timesem" w Polsce. A wcześniej - jako student Uniwersytetu w Toronto na urlopie dziekańskim - przypatrywał się z bliska (choć nieprzesadnego) pierwszej fazie polskiej transformacji gospodarczej.

Nie ma wątpliwości, że Cieński należy do tych zagranicznych dziennikarzy, których teksty najbardziej przyczyniły się do obserwowanej w ostatnich latach znaczącej poprawy obrazu Polski w zachodnich mediach. Sam wspomina, jak to wielokrotnie walczył, by fotoedytorzy "FT" przestali ilustrować jego artykuły rytualnymi zdjęciami zacofanych polskich rolników. Z drugiej strony nie jest tak, że Cieński (albo "FT") byli na tym polu szczególnymi pionierami. Bardzo podobnie pisały w tym czasie opiniotwórcze gazety niemieckie czy francuskie. A wysyp takich tekstów nastąpił po kryzysie 2008 r., który Polska przetrwała jako zielona wyspa wśród doświadczonych kryzysem unijnych gospodarek.

Swoją ocenę polskiej transformacji Cieński zamknął w książce "Od towarzyszy do kapitalistów". Były korespondent najważniejszego brytyjskiego dziennika ekonomicznego to zawodowiec, więc jego tekst czyta się świetnie. A zapewne jeszcze lepiej by się ją czytało, gdyby los pozwolił odbiorcy na bycie nowojorczykiem, londyńczykiem albo montrealczykiem. Bo Jan Cieński napisał "Od towarzyszy..." właśnie dla nich. A tego typu literatura siłą rzeczy staje się zazwyczaj (co najwyżej) interesującym filmikiem z dalekiego egzotycznego kraju. "A teraz drogi widzu patrzysz na słonie. Prawda, że ładne? A tu proszę tubylcy. Jeszcze niedawno żyli w lepiankach, a teraz - Panie i Panowie - oni nawet... mówią. Ba - jest z nami nawet taki, który zamawia sobie garnitury prosto od krawca z londyńskiej ulicy Savile Row".

Mój problem z tą książką polega na tym, że jako tubylec mam problemy z rozpoznaniem na tym obrazku Polski, którą znam i którą jako dziennikarz opisuję. Dzieje się tak z dwóch powodów. Pierwszym jest teza leżąca u podstaw książki Cieńskiego. A brzmi ona: prawdziwymi bohaterami transformacji są przedsiębiorcy, którzy własną ciężką pracą i bez niczyjej pomocy postawili Polskę na nogi. Sprawili, że z kraju "śmierdzącego mieszanką pyłu węglowego, taniego tytoniu, kapusty i spalin" (to zapamiętał Cieński z pierwszej wizyty w Polsce w 1987 r.) zmieniliśmy się w miejsce kolorowe i zasobne. Mają tego dowodzić historie kolejnych biznesmenów. Gdyby wierzyć opowieści Cieńskiego, ci ludzie nie mają nic do zawdzięczenia państwu czy społeczeństwu, z którego wyrośli. Wszystko albo wzięli sobie sami, albo odziedziczyli w genach po przedsiębiorczych przodkach. Ani słowa o bazie edukacyjnej i przemysłowej albo o otoczeniu infrastrukturalnym, na którym wykiełkował po 1989 r. rodzimy kapitalizm.

Drugim problemem "Od towarzyszy..." jest przyjęta przez Cieńskiego optyka. Autor zdaje się uprawiać ten typ dziennikarstwa ekonomicznego, w którym liczą się tylko zwycięzcy. Rynkowy sukces czyni z nich herosów, których nie należy mierzyć ludzką miarą. Uczciwy? Odpowiedzialny społecznie? Płacący podatki? Kogo to obchodzi. A przegrani transformacji? Jest o nich rozdział. Ale rytualny, bo traktujący o PGR-ach i stoczniach. I jeszcze o Romanie Klusce zniszczonym przez urzędniczą samowolę. A co z krytyczną oceną wpływu kapitału zagranicznego na gospodarkę kraju peryferyjnego, takiego jak Polska? Co z krytyką socjalną polskiego ćwierćwiecza? Co z patologiami rynku pracy III RP? Co z degradacją świadomości podatkowej? Co z zarzutami o absolutny brak polityki gospodarczej u kolejnych rządów? "Nie ma" - zdaje się nam odpowiadać Cieński. Zupełnie jak wyśmiewane przez niego PRL-owskie sprzedawczynie. Z tą tylko różnicą, że one naprawdę nie miałyby skąd wziąć, a Cieński mógł przecież spojrzeć na polską transformację inaczej niż tylko oczami jej zwycięzców.

@RY1@i02/2015/001/i02.2015.001.000002400.802.jpg@RY2@

Jan Cieński, "Od towarzyszy do kapitalistów. Jak przedsiębiorcy zmienili Polskę w najbardziej dynamiczną gospodarkę Europy", Kurhaus Publishing, Warszawa 2014

Rafał Woś