Zapomnij o spokojnym śnie

Costa Gavras od lat udowadnia, że kino może być całkiem skutecznym narzędziem uprawiania polityki. Twórcze credo reżysera zawiera się w słowach: "Niektórzy ludzie wychodzą na ulice, inni podpisują petycje. Ja staram się osiągać podobne cele poprzez kręcenie filmów". Za sprawą tej strategii Gavras obnażył już grozę latynoamerykańskich totalitaryzmów, zdemaskował współczesne oblicze teksańskiego rasizmu i skrytykował Watykan za politykę z czasów II wojny światowej. Prowokacyjnym gestom reżysera niemal zawsze towarzyszy wysoki poziom artystyczny.

W trakcie trwającej niemal od półwiecza kariery Gavras zdążył już otrzymać Oscara i Złotą Palmę, zostać uznanym za ojca gatunku thrillera politycznego i stać się mentorem samego Olivera Stone’a. Choć w ostatnich latach twórca "Z" może wydać się nieco zapomniany, od czasu do czasu wciąż potrafi zaskoczyć przenikliwą diagnozą współczesności. Pochodząca z 2004 roku antykorporacyjna satyra "Ostre cięcia" pozwala z perspektywy czasu stwierdzić, że Costa Gavras to idealny reżyser na czasy kryzysu.

Późniejszy twórca "Małej Apokalipsy" od dzieciństwa był skazany na politykę. Jako syn lewicowego partyzanta Gavras nie miał czego szukać w rodzinnej Grecji. Sposobem na ukończenie studiów i zrealizowanie życiowej pasji okazała się dopiero emigracja do Francji. Właśnie w tym kraju Gavras uczył się reżyserii filmowej poprzez asystowanie twórcom pokroju Rene Claira czy Jacquesa Demy’ego. Na początku samodzielnej kariery późniejszy mistrz szlifował swoje umiejętności jako twórca czarnego kryminału "Przedział morderców" i dramatu wojennego "O jednego za wiele". Doświadczenia zdobyte przy realizacji filmów gatunkowych już wkrótce przyniosły wymierne efekty. Gavras dał się poznać jako twórca, który doskonale potrafi połączyć ideologiczną wyrazistość z rzemieślniczą sprawnością. Wytworzony w ten sposób styl po raz pierwszy w pełni objawił się w filmie "Z" z 1969 roku. Pełna buntowniczego ducha paryskiego Maja 68 opowieść trzymała w napięciu i zaskakiwała zwrotami akcji, lecz przede wszystkim z pasją obnażała nieczyste rozgrywki na szczytach władzy.

Uwikłanie nieświadomego bohatera w polityczną grę stało się jednym z najważniejszych motywów całej twórczości Gavrasa. Błyskotliwe ujęcie tej tematyki reżyser zaproponował zwłaszcza w uznanym za arcydzieło "Zaginionym" z 1982 roku. Śledztwo w sprawie śmierci amerykańskiego obywatela w jednym z państw Ameryki Łacińskiej posłużyło Gavrasowi za pretekst do opowiedzenia historii o utracie wiary w demokrację. Reżyser skupił się przede wszystkim na oddaniu dramatu rodziców głównego bohatera. W miarę rozwoju fabuły wzorowi amerykańscy patrioci stopniowo przekonywali się, że ich kraj nie ma zamiaru poświęcić regionalnych interesów w imię ratowania życia pojedynczego człowieka.

Wielki sukces "Zaginionego" otworzył Gavrasowi drzwi do Hollywood. Dzielący swój czas między Francję a USA reżyser realizował artystyczne ambicje ze zmiennym szczęściem. Najbardziej godnym zapamiętania filmem Gavrasa z tamtego okresu pozostaje nakręcona w Paryżu "Mała Apokalipsa" z 1991 roku. Reżyser bardzo śmiało potraktował literacki pierwowzór Tadeusza Konwickiego i uczynił z niego czarną komedię o politycznych ideałach zaprzedanych w imię cynicznej chęci zysku. Właśnie krytyka wszechobecnej konsumpcji stała się najważniejszym zadaniem późnych filmów Gavrasa. Zamiast skorumpowanych polityków reżyser wziął na celownik pracowników wielkich korporacji. Podobnej strategii możemy spodziewać się również po powstającym właśnie "Le Capital", które bywa zapowiadane jako reżyserski komentarz do szalejącego kryzysu finansowego. Ze względu na skuteczność i precyzję poprzednich filmów Gavrasa francuscy biznesmeni już teraz powinni zapomnieć o spokojnym śnie.

@RY1@i02/2011/252/i02.2011.252.196.006a.001.jpg@RY2@

Piotr Czerkawski