Stan „niezwyczajny”

Minęły właśnie 23 lata od uchwalenia aktualnie obowiązującej Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Przyjęta przez Zgromadzenie Narodowe 2 kwietnia 1997 r. ustawa zasadnicza uregulowała m.in. kwestię stanów nadzwyczajnych, której to instytucji – po raz pierwszy w tradycji polskiego konstytucjonalizmu – poświęcony został odrębny rozdział (XI) tego aktu. W doktrynie prawa konstytucyjnego brakuje jednolitej definicji stanu nadzwyczajnego, jednak istota tego zjawiska postrzegana jest powszechnie jako ograniczone w czasie, legalne odejście od normalnego porządku prawnego w państwie w celu ratowania jakiegoś dobra prawnie chronionego. Dobrem tym może być zarówno niepodległość i suwerenność terytorialna państwa, jego konstytucyjny ład, porządek publiczny, jak również bezpieczeństwo obywateli, także w wymiarze najbardziej elementarnym, tzn. odnoszącym się do ochrony ich życia i zdrowia. Wprowadzając regulacje stanów nadzwyczajnych do konstytucji, polski ustrojodawca wykazał się racjonalnym podejściem do kwestii bezpieczeństwa – zarówno państwa, jak i wspólnoty obywateli, tworząc podstawę dla funkcjonowania organów władzy publicznej oraz społeczeństwa w nadzwyczajnych, szczególnie trudnych okolicznościach. Uczynił to w sposób zgodny ze standardami ochrony praw człowieka, wyznaczonymi w tym zakresie przez akty prawa międzynarodowego, w szczególności Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Europejską Konwencję o Ochronie Praw Człowieka. Standardy te znalazły wyraz m.in. w art. 228 konstytucji stanowiącym, że stan nadzwyczajny może być wprowadzony tylko na podstawie ustawy (ust. 2), tylko ustawa może określić zakres ograniczeń wolności i praw jednostki w czasie poszczególnych stanów nadzwyczajnych (ust. 3), a działania podjęte w wyniku wprowadzenia stanu nadzwyczajnego muszą odpowiadać stopniowi zagrożenia i powinny zmierzać do jak najszybszego przywrócenia normalnego funkcjonowania państwa (ust. 5). Szczególnym wyrazem troski ustrojodawcy o zagwarantowanie właściwego w państwie demokratycznym statusu jednostki w czasie obowiązywania stanu nadzwyczajnego jest regulacja ujęta w art. 233 konstytucji, w której wymieniony został katalog wolności i praw niepodlegających ograniczeniu nawet w czasie trwania stanu wojennego i wyjątkowego (ust. 1), oraz enumeratywnie wskazane zostały wolności i prawa, które mogą być ograniczone w czasie stanu klęski żywiołowej (ust. 3).