Od nowego roku więcej osób będzie mogło opłacać dobrowolnie składki

Obecnie osoby, które mają możliwość dobrowolnego przystąpienia do ubezpieczeń emerytalnego i rentowych, zostały enumeratywnie wymienione w art. 7 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (patrz: ramka).

Osoby te same decydują, czy i kiedy przystąpić do ubezpieczeń. Oczywiście podlegają tylko ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Nie mogą opłacać za siebie składek na ubezpieczenie chorobowe i wypadkowe.

W myśl obecnie obowiązujących regulacji dobrowolnie ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegają także osoby, które kontynuują ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Zgodnie z art. 10 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych osoby objęte obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, mogą po ustaniu tych ubezpieczeń kontynuować je dobrowolnie.

Od 1 stycznia 2013 r. prawo do dobrowolnego ubezpieczenia emerytalnego i rentowych będzie przysługiwało większej grupie osób. Z uprawnienia do dobrowolnego opłacania składek będą mogli skorzystać ci, którzy nie spełniają warunków do objęcia ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi obowiązkowo. Takie brzmienie będzie miał znowelizowany art. 7 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Jednocześnie od 1 stycznia 2013 r. gdy okres dobrowolnego objęcia ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi będzie przekraczał 10 lat, nie będzie obowiązywała gwarancja wypłaty minimalnego świadczenia, w wypadku gdy stan własnego konta ubezpieczonego nie będzie go zapewniał. Ta zasada dotyczy wyłącznie osób kontynuujących ubezpieczenia (w tym także obywateli polskich wykonujących pracę za granicą w podmiotach zagranicznych oraz obywateli polskich wykonujących pracę w podmiotach zagranicznych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli podmioty te nie posiadają w Polsce swojej siedziby ani przedstawicielstwa).

Konieczny warunek

Zarówno teraz, jak i od 1 stycznia 2013 r. prawo do dobrowolnych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych przysługuje, gdy osoba nie ma innych tytułów, z których mogłaby podlegać ubezpieczeniom. Dlatego w przypadku gdy dobrowolnie ubezpieczony uzyska tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń, np.:

wzostanie zatrudniony na podstawie umowy o pracę,

wrozpocznie prowadzenie działalności gospodarczej,

wzacznie wykonywanie umowy-zlecenia,

- z tego tytułu zostanie zgłoszony do ubezpieczeń. W wypadku takiej osoby nie występuje już sytuacja braku jakiegokolwiek tytułu do ubezpieczeń, która uzasadnia dobrowolne opłacanie składek. [przykład 1]

Ciągłość ochrony

Oczywiście przystąpienie do dobrowolnych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych wiąże się z koniecznością opłacania składek. Osoby, które się na to zdecydują, muszą więc mieć środki na ich comiesięczne opłacanie.

Z praktyki wynika, że zwykle na kontynuowanie ubezpieczeń decydują się osoby, które zostały zwolnione z pracy, ale jednocześnie mają stałe źródło dochodów, np. uzyskują je z umowy o dzieło czy też najmu. Mimo uzyskiwania regularnych dochodów nie są objęte ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, ponieważ zarówno umowa o dzieło, jak i umowa najmu nie stanowią tytułów do ubezpieczeń. Samodzielne opłacanie składek umożliwia takim osobom zachowanie ciągłości ochrony ubezpieczeniowej. Decydując się na dobrowolne opłacanie składek, osoby te uzyskują okres ubezpieczenia, który w przyszłości pozwoli im nabyć prawo do świadczeń emerytalno-rentowych. Jeżeli osoba, która kontynuuje opłacanie składek, jest członkiem otwartego funduszu emerytalnego, część opłacanej przez nią składki jest przekazywana przez ZUS na jej indywidualne konto w OFE.

Ustalanie wysokości

Nowelizacja nic nie zmienia w zakresie podstawy wymiaru składek. Wobec tego podstawę tę w stosunku do osób podlegających dobrowolnym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym stanowi zadeklarowana kwota, nie niższa jednak niż kwota minimalnego wynagrodzenia, czyli w 2012 roku 1500 zł, a w 2013 roku - 1600 zł. Od tej podstawy osoba ubezpieczona nalicza składki na ubezpieczenia emerytalne w wysokości 19,52 proc. i rentowe w wysokości 8 proc. [tabela]

Za miesiąc, w którym nastąpiło odpowiednio objęcie ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi lub ich ustanie - jeżeli ubezpieczenia trwały tylko przez jego część, kwotę najniższej podstawy wymiaru składek zmniejsza się proporcjonalnie. Należy ją podzielić przez liczbę dni danego miesiąca i pomnożyć przez liczbę dni podlegania ubezpieczeniom. Uzyskana w wyniku podzielenia liczba nie podlega zaokrągleniu (bez względu na liczbę miejsc po przecinku, jaką wskazuje użyta maszyna licząca) i powinna zostać przemnożona w takiej postaci, w jakiej została wyliczona. Po pomnożeniu należy dopiero dokonać zaokrąglenia ustalonej podstawy wymiaru składek do pełnych groszy. [przykład 2]

Oczywiście można zadeklarować wyższą podstawę wymiaru niż minimalne wynagrodzenie. Wówczas od tej wyższej podstawy konieczne będzie naliczanie i opłacanie składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Do osób dobrowolnie opłacających składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe stosuje się ograniczenie do rocznej podstawy wymiaru składek. Zatem podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w danym roku kalendarzowym nie może być wyższa od kwoty odpowiadającej 30-krotności prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej na dany rok kalendarzowy. W 2012 roku ten roczny limit wynosi 105 780 zł. Po jego przekroczeniu do końca danego roku kalendarzowego składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe nie powinny być odprowadzane.

Osoby dobrowolnie podlegające ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym opłacają składki na wymienione ubezpieczenia na rachunek Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, przeznaczony do dokonywania wpłat składek na ubezpieczenia społeczne. Wpłat składek dokonuje się przy użyciu odpowiednich dokumentów płatniczych.

Zgłoszenie do ZUS

Osoby podlegające dobrowolnie ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym muszą same zgłosić się do ZUS. Są one zarówno płatnikami składek, jak i osobami ubezpieczonymi. Nie dokonują jednak zgłoszenia siebie jako płatnika składek na formularzu ZUS ZFA "Zgłoszenie/zmiana danych płatnika składek - osoby fizycznej", ale składają wniosek w sprawie objęcia ubezpieczeniami na formularzu ZUS ZUA "Zgłoszenie do ubezpieczeń/zgłoszenie zmiany danych osoby ubezpieczonej". Należy zwrócić uwagę, że w składanym dokumencie "Dane identyfikacyjne płatnika składek" (blok II formularza ZUS ZUA) i "Dane identyfikacyjne osoby zgłaszanej do ubezpieczeń" (blok III formularza ZUS ZUA) powinny zawierać takie same identyfikatory.

Druk ZUS ZUA może być:

wzłożony w jednostce organizacyjnej ZUS właściwej ze względu na miejsce zamieszkania osoby ubezpieczonej lub

wprzesłany pocztą (datą wpływu wniosku jest data stempla pocztowego).

Dokumenty rozliczeniowe

Składki należne za okres podlegania dobrowolnym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym powinny być wykazane w deklaracji rozliczeniowej ZUS DRA. Należy ją złożyć w terminie do 10. dnia danego miesiąca za miesiąc poprzedni. W tym samym terminie powinny być opłacone składki.

Deklarację należy składać za każdy miesiąc. Od tej zasady jest jednak wyjątek. Osoby opłacające składki wyłącznie za siebie zwolnione są z obowiązku składania deklaracji rozliczeniowej za kolejny miesiąc, jeżeli w ostatnio złożonej deklaracji rozliczeniowej zadeklarowały do podstawy wymiaru składek minimalne wynagrodzenie.

Skutki zadłużenia

Ubezpieczenia dobrowolne ustają od:

wdnia wskazanego we wniosku o wyłączenie z tych ubezpieczeń, nie wcześniej jednak niż od dnia, w którym wniosek został złożony (nie można więc wyrejestrować się z tych ubezpieczeń z okresem wstecznym i wystąpić do ZUS o zwrot opłaconych składek), a także

wod pierwszego dnia miesiąca kalendarzowego, za który składki nie zostały opłacone.

Osoba dobrowolnie podlegająca ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, która opłaci składki po terminie, może wystąpić do ZUS z wnioskiem o wyrażenie zgody na opłacenie składki po terminie. Zasada ta będzie obowiązywała także od 1 stycznia 2013 r. I tak, jeżeli decyzja ZUS będzie:

wpozytywna - ubezpieczenia te nie ustają,

wodmowna - ubezpieczenia ustają i wówczas osoba, która w dalszym ciągu chce podlegać dobrowolnym ubezpieczeniom, musi ponownie zgłosić się do tych ubezpieczeń.

Ważne

Gdy osoba, która przystąpiła do dobrowolnych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych, nie chce opłacać już składek, powinna złożyć formularz ZUS ZWUA i wyrejestrować się. Jest to możliwe tylko na bieżąco

PRZYKŁAD 1

Założenie własnej firmy

Osoba, która w styczniu 2013 r. przystąpiła do dobrowolnych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych, od 1 marca rozpoczyna prowadzenie działalności gospodarczej. W takim przypadku od dnia rozpoczęcia działalności nie będzie już spełniała warunków do podlegania dobrowolnym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym.

PRZYKŁAD 2

Proporcjonalne pomniejszanie

Anna P. do dobrowolnych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych przystąpiła od 11 stycznia 2013 r. Tym samym minimalna podstawa wymiaru składek za styczeń, od której powinna opłacić składki za styczeń, wynosi 1083,87 zł (1600 zł : 31 x 21).

Składki od minimalnej podstawy

● na ubezpieczenie emerytalne: 19,52 proc. x 1500 zł = 292,80 zł ● na ubezpieczenia rentowe: 8 proc. x 1500 zł = 120 zł	● na ubezpieczenie emerytalne: 19,52 proc. x 1600 zł = 312,32 zł ● na ubezpieczenia rentowe: 8 proc. x 1600 zł = 128 zł

Obecnie prawo do dobrowolnego objęcia ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi przysługuje:

● małżonkom pracowników skierowanych do pracy w przedstawicielstwach dyplomatycznych, urzędach konsularnych, w stałych przedstawicielstwach przy Organizacji Narodów Zjednoczonych i w innych misjach specjalnych za granicą, a także w instytucjach, ośrodkach informacji i kultury za granicą,

● osobom, które z powodu sprawowania opieki nad członkiem rodziny spełniającym warunki do przyznania zasiłku pielęgnacyjnego nie podlegają ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułów, o których mowa w art. 6 ust. 1 i 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (m.in. z umowy o pracę, zlecenia, prowadzenia działalności gospodarczej, wykonywania pracy nakładczej),

● obywatelom polskim wykonującym pracę za granicą w podmiotach zagranicznych oraz obywatelom polskim wykonującym pracę w podmiotach zagranicznych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli podmioty te nie posiadają w Polsce swojej siedziby ani przedstawicielstwa,

● studentom oraz uczestnikom studiów doktoranckich, jeżeli nie podlegają ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z innego tytułu,

● alumnom seminariów duchownych, nowicjuszom, postulantom i juniorystom do ukończenia 25. roku,

● wnioskodawcom odbywającym na podstawie nieodpłatnych umów cywilnoprawnych staż adaptacyjny w postępowaniu w sprawie uznania kwalifikacji do wykonywania zawodu regulowanego lub działalności - w rozumieniu przepisów o zasadach uznawania kwalifikacji zawodowych nabytych w państwach członkowskich UE,

● posłom do Parlamentu Europejskiego wybranym w Rzeczypospolitej Polskiej.

Michał Jarosik

ekspert od ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego

Podstawa prawna

Art. 7, art. 10, art. 18 ust. 7, art. 14, art. 19, art. 47 ust. 2e ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).

Art. 6 pkt 2, pkt 3, pkt 5-9 ustawy z 11 maja 2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2012 r., poz. 637).