Podczas wykonywania zlecenia może się zmienić tytuł ubezpieczeń

Osoba, która wykonuje umowę-zlecenia, podlega z tej umowy obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu i zdrowotnemu. Obowiązek ubezpieczeń w stosunku do zleceniobiorcy istnieje od dnia oznaczonego w umowie jako dzień rozpoczęcia jej wykonywania do dnia rozwiązania lub wygaśnięcia tej umowy. Dobrowolne dla zleceniobiorcy jest z kolei ubezpieczenie chorobowe. Do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego może przystąpić zleceniobiorca, dla którego ubezpieczenia emerytalne i rentowe ze zlecenia mają obowiązkowy charakter.

Równocześnie inna umowa

Ubezpieczenia emerytalne i rentowe ze zlecenia nie są jednak obowiązkowe w każdym przypadku. Zleceniobiorca, który równocześnie jest w innej firmie pracownikiem, przy czym jego wynagrodzenie określone w umowie o pracę jest równe co najmniej minimalnemu, ze zlecenia podlega obowiązkowo tylko ubezpieczeniu zdrowotnemu. Oczywiście należy pamiętać, że statusu pracownika w zakresie ubezpieczeń społecznych nie ma osoba, której został udzielony urlop wychowawczy czy też urlop bezpłatny. Również dla zleceniobiorcy, który w innej firmie wykonuje umowę-zlecenie i z tej umowy podlega obowiązkowym ubezpieczeniom, ubezpieczenia społeczne z drugiej oraz z każdej kolejnej umowy są dobrowolne, a obowiązkowe jest tylko ubezpieczenie zdrowotne.

W terminie 7 dni

Zarówno osoba, która z umowy-zlecenia podlega ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnemu, jak i ta, która ze zlecenia podlega tylko ubezpieczeniu zdrowotnemu, powinny być zgłoszone przez zleceniodawcę do ubezpieczeń w terminie 7 dni od dnia rozpoczęcia wykonywania umowy. Jeśli dana osoba z wykonywanej umowy-zlecenia podlega ubezpieczeniom społecznym i ubezpieczeniu zdrowotnemu, zgłoszenie następuje na druku ZUS ZUA. Gdy ubezpieczenia emerytalne i rentowe z umowy-zlecenia są dobrowolne, a zleceniobiorca nie złożył wniosku o dobrowolnego objęcie go tymi ubezpieczeniami, jest zgłaszany z umowy-zlecenia na formularzu ZUS ZZA wyłącznie do ubezpieczenia zdrowotnego. Zawierając umowę-zlecenie, płatnik musi więc ustalić, jakim ubezpieczeniom będzie podlegała osoba, z którą zawiera umowę.

Oświadczenie ubezpieczonego

Ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnemu z umowy-zlecenia nie podlegają uczniowie i studenci do ukończenia 26 lat. Inne zatrudnione osoby co do zasady muszą być zgłoszone ze zlecenia do ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego albo tylko do zdrowotnego.

W celu ustalenia, do jakich ubezpieczeń trzeba zgłosić zleceniobiorcę, płatnik powinien uzyskać oświadczenie o jego sytuacji ubezpieczeniowej. W złożonym oświadczeniu ubezpieczony powinien wskazać, czy ma inny tytuł do ubezpieczeń, który w konsekwencji powoduje, że ze zlecenia będzie podlegał tylko ubezpieczeniu zdrowotnemu. W oświadczeniu zleceniobiorcy powinien znaleźć się także zapis stwierdzający, że ubezpieczony niezwłocznie poinformuje płatnika o każdej zmianie swojej sytuacji.

Inne zasady

W przypadku zmiany zasad podlegania ubezpieczeniom w trakcie umowy-zlecenia, tj. gdy przez część miesiąca ubezpieczony podlega ubezpieczeniom społecznym i ubezpieczeniu zdrowotnemu, a przez część wyłącznie ubezpieczeniu zdrowotnemu, płatnik powinien złożyć odpowiednie dokumenty wyrejestrowujące i zgłoszeniowe. [przykład 1]

Firma ponosi odpowiedzialność

Jeśli po pewnym czasie okaże się, że za ubezpieczonego, który został zgłoszony tylko do ubezpieczenia zdrowotnego, powinny być opłacane również składki na ubezpieczenia społeczne, płatnik jest zobowiązany zgłosić tę osobę do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych z okresem wstecznym oraz złożyć korektę dokumentów rozliczeniowych za okres, za który za daną osobę były opłacane tylko składki na ubezpieczenie zdrowotne.

Oprócz złożenia korekty dokumentów płatnik ma obowiązek opłacić należne składki wraz z odsetkami za zwłokę.

To, że ubezpieczony nie poinformował na czas zleceniodawcy o tym, że umowa-zlecenie stała się dla niego tytułem do obowiązkowych ubezpieczeń, nie ma tu żadnego znaczenia. Nawet gdy zleceniobiorca wprowadził płatnika w błąd, twierdząc, że u innego płatnika są za niego opłacane składki na obowiązkowe ubezpieczenia, to okoliczność ta nie zwalnia zleceniodawcy ze wskazanych wyżej obowiązków, w związku z czym także w tej sytuacji musi on złożyć korektę dokumentów oraz opłacić składki wraz z odsetkami za zwłokę.

Brak jest podstaw prawnych do tego, aby w takim stanie faktycznym ZUS mógł dochodzić składek bezpośrednio od zleceniobiorcy, a płatnik był zwolniony z tych obowiązków. W zakresie ubezpieczeń społecznych za skutki błędnego oświadczenia powodującego nieopłacanie składek ubezpieczony odpowiada tylko wówczas, gdy złożył takie oświadczenie w związku z osiągnięciem kwoty rocznego limitu składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe po to, aby nie były za niego opłacane składki na te ubezpieczenia. Jeśli tego rodzaju oświadczenie okaże się niezgodnie ze stanem faktycznym, ubezpieczony ponosi odpowiedzialność za powstałe z tego tytułu zadłużenie.

Żądanie zwrotu

Po opłaceniu należnych składek do ZUS płatnik może jednak wystąpić w stosunku do zleceniobiorcy z roszczeniem o zwrot składek w części, które byłyby sfinansowane na bieżąco ze środków ubezpieczonego. W lepszej sytuacji będzie wówczas znajdować się płatnik dysponujący pisemnym oświadczeniem ubezpieczonego, w którym zawarto zapis nakazujący niezwłoczne poinformowanie zleceniodawcy o zmianie stanu faktycznego, a także oświadczenie, w którym ubezpieczony przyjął do wiadomości, że jeśli nie poinformuje płatnika o zmianie swojej sytuacji i z tego powodu płatnik będzie zobowiązany do opłacenia składek wraz z odsetkami za zwłokę, to zleceniobiorca będzie miał obowiązek pokryć te należności w części finansowanej przez ubezpieczonego oraz całość powstałych odsetek. W takim przypadku płatnik będzie mógł łatwiej odzyskać te kwoty.

Podstawa wymiaru

Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne osób wykonujących pracę na podstawie umowy-zlecenia stanowi przychód w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych uzyskiwany z umowy zlecenia, jeśli w umowie odpłatność ustalono kwotowo bądź w kwotowej stawce godzinowej, akordowej lub prowizyjnie.

W podstawie wymiaru nie uwzględnia się zasiłków. Od 1 sierpnia 2010 r. do zleceniobiorców ma także odpowiednie zastosowanie par. 2 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Z kolei podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie zdrowotne tych osób stanowi ustalona dla nich kwota podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, pomniejszona o kwoty składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i chorobowe finansowane przez ubezpieczonych i potrącone przez płatników ze środków ubezpieczonego.

Za poszczególne okresy

W przypadku gdy przez część miesiąca zleceniobiorca podlegał obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym, a przez część tylko ubezpieczeniu zdrowotnemu, przychód uzyskany za ten miesiąc powinien być rozliczony na poszczególne okresy podlegania ubezpieczeniom. Przy opłacaniu składek nie można opierać się wyłącznie na dniu, w którym następuje wypłata wynagrodzenia. W takim przypadku doszłoby bowiem do sytuacji, w której za zleceniobiorcę podlegającemu przez pewien okres ubezpieczeniom społecznym w ogóle nie zostałyby opłacone składki na te ubezpieczenia, jeśli przychód uzyskałby w dniu, w którym podlegał wyłącznie ubezpieczeniu zdrowotnemu.

W praktyce zmiana zasad podlegania ubezpieczeniom społecznym najczęściej spowodowana jest rozpoczęciem wykonywania umowy o pracę (jeżeli wynagrodzenie z umowy o pracę jest równe co najmniej minimalnemu), wykonywaniem innej umowy-zlecenia lub też zakończeniem wykonywania tych umów lub rozpoczęciem prowadzenia działalności gospodarczej. Gdy wynagrodzenie w umowie-zleceniu zostało ustalone w stawce godzinowej, płatnik powinien ustalić, ile godzin przepracował zleceniobiorca, podlegając ubezpieczeniom społecznym, i od tej kwoty naliczyć składki na ubezpieczenia społeczne i ile w okresie, gdy podlegał tylko ubezpieczeniu zdrowotnemu i od tej kwoty naliczyć tylko składkę na ubezpieczenie zdrowotne. Z kolei w sytuacji, gdy zleceniobiorca uzyskuje co miesiąc kwotę przychodu wynikającą z umowy (w umowie ustalono kwotę miesięcznego wynagrodzenia), podstawę wymiaru składek za miesiąc, w którym przez jego część podlegał obowiązkowo tylko ubezpieczeniu zdrowotnemu, a przez część także ubezpieczeniom społecznym, należy ustalić proporcjonalnie w stosunku do okresu podlegania tym ubezpieczeniom. [przykład 2]

Zasady proporcjonalnego zmniejszania podstawy wymiaru składek nie stosuje się, gdy ubezpieczony w trakcie miesiąca przystępuje do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego.

Zgodnie z art. 20 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych podstawę wymiaru składek na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe stanowi podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, z zastrzeżeniem, że podstawa ta nie może przekraczać miesięcznie 250 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w poprzednim kwartale i przy jej ustalaniu nie stosuje się ograniczenia do kwoty odpowiadającej 30-krotności.

Ważne

To płatnik odpowiada za prawidłowość rozliczeń z ZUS. Dopiero później może dochodzić roszczeń od ubezpieczonego, który wprowadził go w błąd

PRZYKŁAD 1

Najpierw druk ZUS ZWUA

Jeżeli zleceniobiorca np. do 14 maja z umowy-zlecenia podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnemu, a od 15 maja z umowy-zlecenia podlega wyłącznie ubezpieczeniu zdrowotnemu, płatnik powinien złożyć druk ZUS ZWUA i wyrejestrować go z umowy-zlecenia z ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego podając jako datę ustania ubezpieczeń 15 maja 2013 r. Na druku tym jako kod przyczyny wyrejestrowania należy podać 600 (inna przyczyna wyrejestrowania). Następnie płatnik powinien złożyć druk ZUS ZZA i z umowy-zlecenia zgłosić zleceniobiorcę wyłącznie do ubezpieczenia zdrowotnego, o ile zleceniobiorca ze zlecenia nie zechce przystąpić do dobrowolnych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych. Zgłoszenie do tych dobrowolnych ubezpieczeń powinno bowiem nastąpić poprzez złożenie druku ZUS ZUA.

PRZYKŁAD 2

Ustalamy proporcjonalnie

Umowa zlecenia została zawarta od 1 lutego 2013 r. Osoba wykonująca pracę na podstawie tej umowy do 12 kwietnia 2013 r. podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym (bez chorobowego) i ubezpieczeniu zdrowotnemu. Od 13 kwietnia 2013 r. podlega wyłącznie ubezpieczeniu zdrowotnemu, z uwagi na zatrudnienie na podstawie umowy o pracę w pełnym wymiarze. Zgodnie z umową-zlecenia wynagrodzenie z tej umowy przysługuje co miesiąc w kwocie 2000 zł i jest wypłacane do ostatniego dnia danego miesiąca. W takim przypadku podstawę wymiaru składek za kwiecień należy ustalić proporcjonalnie w stosunku do okresu podlegania ubezpieczeniom, tj. podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne za okres od 1 do 12 kwietnia stanowi kwota 800 zł (2000 zł : 30 x 12), a podstawę wymiaru składki na ubezpieczenie zdrowotne stanowi kwota 1909,92 zł [2000 zł - 90,08 zł (składki finansowane ze środków ubezpieczonego, czyli 800 zł x 11,26 proc.)].

Michał Jarosik

ekspert od ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego

Podstawa prawna

Art. 6 ust. 1 pkt 4 i ust. 4, art. 9 ust. 1, 1a, 2 i 2a, art. 11 ust. 2, art. 12, art. 13 pkt 2, art. 18 ust. 3, art. 19 ust. 6, art. 20 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).

Art. 81 ust. 1 i 6 ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz.U. z 2008 r. nr 164, poz. 1027 z późn.zm.).

Par. 5 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. nr 161, poz. 1106 z późn. zm.).