Po ilu latach pracy można przejść na emeryturę nauczycielską

Nauczyciele mogą przejść na tzw. emeryturę bez względu na wiek, jeśli udowodnią co najmniej:

● 30-letni okres składkowy i nieskładkowy, w tym 20 lat wykonywania pracy nauczycielskiej albo

● w przypadku nauczycieli szkół, placówek, zakładów specjalnych oraz zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich 25-letni okres składkowy i nieskładkowy, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze w szkolnictwie specjalnym.

● z Karty Nauczyciela przysługuje pod warunkiem wykonywania pracy nauczycielskiej ostatnio przed przejściem na emeryturę oraz po rozwiązaniu (co do zasady - na wniosek nauczyciela) stosunku takiej pracy.

Prawo do emerytury bez względu na wiek mogą nabyć nauczyciele, wychowawcy i inni pracownicy pedagogiczni zatrudnieni w placówkach określonych w Karcie Nauczyciela (w art. 1).

Do wymaganego 20-letniego okresu pracy w szczególnym charakterze zalicza się okresy pracy nauczycielskiej wykonywanej w wymiarze co najmniej połowy obowiązującego wymiaru zajęć. Nie musi być to więc praca na pełny etat, ale ZUS nie uwzględni zatrudnienia np. w 1/3 czy 1/4 obowiązującego wymiaru zajęć.

Powyższy wymiar czasu pracy dotyczy:

● nauczycieli, wychowawców i innych pracowników pedagogicznych zatrudnionych w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach, zakładach kształcenia i placówkach doskonalenia nauczycieli oraz w zakładach poprawczych, schroniskach dla nieletnich, rodzinnych ośrodkach diagnostyczno-konsultacyjnych,

● nauczycieli zatrudnionych w przedszkolach publicznych, szkołach i placówkach prowadzonych przez osoby fizyczne i osoby prawne niebędące jednostkami samorządu terytorialnego oraz w szkołach niepublicznych o uprawnieniach szkół publicznych.

Natomiast w przypadku nauczycieli mianowanych lub dyplomowanych zatrudnionych w urzędach organów administracji rządowej i kuratoriach oświaty, w Centralnej Komisji Egzaminacyjnej i okręgowych komisjach egzaminacyjnych, w specjalistycznej jednostce nadzoru oraz w organach sprawujących nadzór pedagogiczny nad zakładami poprawczymi, schroniskami dla nieletnich, rodzinnymi ośrodkami diagnostyczno-konsultacyjnymi oraz szkołami przy zakładach karnych na stanowiskach wymagających kwalifikacji pedagogicznych - przy ustalaniu 20-letniego okresu pracy nauczycielskiej uwzględnia się jedynie te okresy, w których praca była wykonywana w pełnym wymiarze czasu pracy.

Ustalając 20-letni staż pracy w szczególnym charakterze, przyjmuje się również okres skierowania do pracy pedagogicznej za granicą. Nie uwzględnia się natomiast okresów pracy nauczyciela akademickiego wykonywanej w szkolnictwie wyższym i instytucjach naukowych.

Pamiętać trzeba, że ustalając okres zatrudnienia w szczególnym charakterze, nie uwzględnia się okresów niewykonywania pracy, za które pracownik otrzymał po 14 listopada 1991 r. wynagrodzenie lub świadczenie z powodu choroby lub macierzyństwa, a więc okresów:

● niezdolności do pracy,

● usprawiedliwionej nieobecności w pracy, za które w okresie od 15 listopada 1991 do 24 lipca 1992 r. wypłacono nauczycielowi wynagrodzenie za czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy z powodu choroby, a w odniesieniu do wynagrodzenia wypłaconego w czasie urlopu macierzyńskiego za okres od 15 listopada 1991 do 31 lipca 1992 r.,

● urlopu dla poratowania zdrowia,

● urlopu szkoleniowego,

● przebywania nauczycieli na urlopie na dalsze kształcenie się,

● pozostawania nauczycieli w stanie nieczynnym,

● za które pracownik otrzymał po 14 listopada 1991 r. zasiłki: chorobowy, macierzyński, opiekuńczy lub świadczenie rehabilitacyjne.

Nie wlicza się także do okresów pracy w szczególnym charakterze okresów urlopu wychowawczego, bezpłatnego czy też okresów służby wojskowej, niezależnie od tego, w jakim okresie zostały przebyte. Natomiast okres urlopu wypoczynkowego przy ustalaniu prawa do emerytury traktuje się na równi z okresami wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.

Jednym z warunków wymaganych do przyznania emerytury na podstawie Karty Nauczyciela jest rozwiązanie przez nauczyciela dotychczasowego stosunku pracy. Nie może ono nastąpić w jakiejkolwiek formie, ale co do zasady na wniosek nauczyciela. ZUS uznaje, że warunek rozwiązania stosunku pracy nauczycielskiej spełniony jest zarówno wtedy, gdy został on rozwiązany na podstawie wypowiedzenia złożonego przez nauczyciela, jak i wówczas, gdy ustał on wprawdzie na podstawie porozumienia stron, ale wniosek o rozwiązanie stosunku pracy złożył nauczyciel. Nie otrzyma natomiast emerytury nauczyciel zatrudniony na podstawie umowy o pracę na czas określony, gdy wygasła ona po upływie tego okresu. Nauczyciel, który zawarł taką umowę i chciałby wystąpić o przyznanie emerytury z Karty Nauczyciela, musi więc, jeszcze przed upływem okresu jej obowiązywania, złożyć wniosek o jej rozwiązanie.

Nauczyciele spełniający wspomniane warunki dotyczące stażu ogólnego i stażu szczególnego mogą przejść na emeryturę również w przypadku rozwiązania stosunku pracy lub wygaśnięcia stosunku pracy w następujących okolicznościach:

● w razie całkowitej likwidacji szkoły,

● w przypadku częściowej likwidacji szkoły albo w razie zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie liczby oddziałów w szkole lub zmian planu nauczania uniemożliwiających dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć,

● z upływem sześciomiesięcznego okresu pozostawania w stanie nieczynnym lub w razie wcześniejszego rozwiązania stosunku pracy przed upływem stanu nieczynnego,

● odmowy podjęcia zatrudnienia przez nauczyciela w stanie nieczynnym.

Nauczyciel musi rozwiązać wszystkie stosunki pracy nauczycielskiej, w jakich pozostaje (bez względu na wymiar czasu pracy). Może natomiast kontynuować stosunek pracy o innym charakterze. W takim przypadku przyznana emerytura nauczycielska będzie mogła być wypłacana, gdyż od 8 stycznia 2009 r. nie obowiązuje już przepis art. 103 ust. 2a ustawy emerytalnej, który przewidywał, że prawo do emerytury ulega zawieszeniu bez względu na wysokość przychodu uzyskiwanego przez emeryta z tytułu zatrudnienia kontynuowanego bez uprzedniego rozwiązania stosunku pracy z pracodawcą, na rzecz którego wykonywał je bezpośrednio przed dniem nabycia prawa do emerytury.

Ustalając wymagany do przyznania emerytury przewidzianej w Karcie Nauczyciela okres składkowy i nieskładkowy - tzw. staż ogólny (30 lat albo w przypadku pracy w szkolnictwie specjalnym - 25 lat), ZUS uwzględnia oprócz okresów pracy nauczycielskiej również okresy wykonywania pracy w innych zawodach, a także pozostałe okresy składkowe i nieskładkowe wymienione w ustawie emerytalnej.

Okresy składkowe to, najkrócej mówiąc, okresy, w których dana osoba pracowała i opłacane były za nią składki na ZUS, a także niektóre okresy, za które składka nie została opłacona, gdyż nie było takiego obowiązku (np. okresy wykonywania umowy zlecenia przed 1 stycznia 1976 r.). Natomiast okresy nieskładkowe to generalnie okresy braku aktywności zawodowej, za które nie zostały opłacone składki na ubezpieczenie społeczne, w tym m.in. okresy pobierania wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy czy też zasiłku chorobowego, świadczenia rehabilitacyjnego. Okresy nieskładkowe podlegają uwzględnieniu w wymiarze nieprzekraczającym 1/3 udowodnionych okresów składkowych.

Jeśli nauczyciel nie udowodnił wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego, ZUS może uwzględnić w zakresie niezbędnym do przyznania emerytury tzw. okresy rolne. Są to:

● okresy ubezpieczenia społecznego rolników, za które opłacono przewidziane w odrębnych przepisach składki,

● przypadające przed 1 lipca 1977 r. okresy prowadzenia gospodarstwa rolnego po ukończeniu 16 roku życia,

● przypadające przed 1 stycznia 1983 r. okresy pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia.

Pamiętać jednak trzeba, że okresy rolne mogą być wliczone do stażu emerytalnego ogólnego, jeżeli nie zostały zaliczone do okresów, od których zależy prawo do emerytury lub renty na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Przy ustalaniu 30- albo 25-letniego okresu składkowego i nieskładkowego nie można uwzględnić okresów pobierania renty z tytułu niezdolności do pracy. Okresy te mogą być bowiem zaliczone przy ustalaniu prawa do emerytury tylko wtedy, gdy wnioskodawca osiągnął wiek emerytalny wynoszący co najmniej 60 lat dla kobiet i co najmniej 65 lat dla mężczyzn.

Dla osób urodzonych przed 1 stycznia 1949 r. nie wprowadzono żadnych ograniczeń czasowych na spełnienie warunków do przyznania emerytury bez względu na wiek. Mogą więc nadal zgłaszać wnioski o to świadczenie, nawet jeśli warunki (np. wymagany staż pracy nauczycielskiej) spełnili po 31 grudnia 2008 r. Z uwagi jednak, że wniosek o emeryturę z Karty Nauczyciela należy złożyć przed ukończeniem powszechnego wieku emerytalnego (wynoszącego w przypadku kobiet 60, a w przypadku mężczyzn 65 lat), w praktyce możliwość przejścia na emeryturę z Karty Nauczyciela dla osób urodzonych przed 1 stycznia 1949 r. dotyczy jedynie mężczyzn urodzonych przed tą datą. Kobiety, które urodziły się najpóźniej w 1948 roku, ukończyły już bowiem 60 lat i mogą ubiegać się o emeryturę z tytułu ukończenia powszechnego wieku emerytalnego.

Emeryturę na podstawie Karty Nauczyciela mogą otrzymać również osoby urodzone po 31 grudnia 1948 r., a przed 1 stycznia 1969 r., ale po spełnieniu dodatkowych warunków. Po pierwsze, do 31 grudnia 2008 r. musieli osiągnąć wymagany 30- albo 25-letni okres składkowy i nieskładkowy, w tym 20 lat wykonywania pracy nauczycielskiej. Warunek rozwiązania stosunku pracy może być natomiast spełniony po 2008 roku. Nauczyciele urodzeni w latach 1949-1968 ubiegający się o wcześniejszą emeryturę nauczycielską nie mogą również być członkami otwartego funduszu emerytalnego. Jeśli jednak przystąpili do OFE, nie przekreśla to możliwości uzyskania tego świadczenia. W takim przypadku, we wniosku o emeryturę, muszą zadeklarować chęć przekazania środków zgromadzonych na rachunku w OFE, za pośrednictwem ZUS, na dochody budżetu państwa.

Osoby urodzone w latach 1949-1968 muszą pamiętać, że wprawdzie wniosek o emeryturę z Karty Nauczyciela mogą zgłosić również po 31 grudnia 2008 r., ale nie później niż w dniu poprzedzającym dzień osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego. Złożenie wniosku po ukończeniu tego wieku spowoduje, że ZUS przyzna emeryturę z tytułu ukończenia powszechnego wieku emerytalnego i do jej obliczenia przynajmniej w części zastosuje zasady ustalania wysokości świadczenia przewidziane dla tzw. nowych emerytur.

Marek B. (urodzony w 1948 roku) udowodnił staż ubezpieczeniowy w wymiarze 30 lat, w tym 21 lat pracy nauczycielskiej. Przed złożeniem wniosku o emeryturę był zatrudniony w szkole jako nauczyciel języka angielskiego. Oprócz tego pracował na pół etatu w prywatnej firmie jako tłumacz. Zainteresowany rozwiązał na swój wniosek stosunek pracy w szkole, nie przerywając dodatkowego zatrudnienia. ZUS przyznał mu emeryturę nauczycielską bez względu na wiek mimo nierozwiązania drugiego stosunku pracy.

Andrzej P. (urodzony w 1947 roku) udowodnił 25 lat składkowych (w tym 20 lat pracy nauczycielskiej) oraz sześć lat nieskładkowych. Przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę był zatrudniony jako nauczyciel w dwóch szkołach (w jednej na cały etat, a w drugiej na pół etatu). W związku z przejściem na emeryturę rozwiązał jednak tylko jeden stosunek pracy nauczycielskiej. Kontynuowanie pracy w drugiej szkole spowodowało, że ZUS wydał decyzję odmawiającą przyznania emerytury z Karty Nauczyciela.

Jan W. zamierza w najbliższym czasie wystąpić z wnioskiem o emeryturę z Karty Nauczyciela. Przepracował w szkolnictwie specjalnym 21 lat, w związku z czym wymagany staż składkowy i nieskładkowy, jaki musi udowodnić, wynosi 25 lat. Dotychczas zainteresowany udowodnił 22 lata składkowe oraz 1 rok nieskładkowy. Oprócz tego pracował przez 5 lat w gospodarstwie rolnym rodziców po ukończeniu 16 roku życia. Nie ma z tego tytułu ustalonego prawa ani do emerytury, ani do renty z ubezpieczenia społecznego rolników. Rozpatrując wniosek o wcześniejszą emeryturę, ZUS uwzględni obok 22 lat składkowych oraz 1 roku nieskładkowego również odpowiednio udowodnione okresy pracy w gospodarstwie rolnym w wymiarze niezbędnym do przyznania tego świadczenia, tj. dwa lata.

Anna W. (urodzona w 1955 roku) zgłosiła wniosek o emeryturę z Karty Nauczyciela. Do 31 grudnia 2008 r. udowodniła 29 lat składkowych oraz 3 lata nieskładkowe, w tym 19 lat pracy nauczycielskiej. Ponieważ do końca 2008 roku nie spełniła jednego z warunków wymaganych do przyznania wcześniejszej emerytury dla osób urodzonych po 1948 roku (tj. 20 lat pracy w charakterze nauczyciela), ZUS wydał decyzję odmawiającą prawa do tego świadczenia.

Maria D. do końca 2008 r. udowodniła 32 lata składkowe i nieskładkowe, w tym 25 lat pracy nauczycielskiej. Nie przystąpiła do otwartego funduszu emerytalnego. W czerwcu 2010 r. zamierza rozwiązać stosunek pracy i wystąpić z wnioskiem o emeryturę. Mimo że stosunek pracy zostanie rozwiązany po 31 grudnia 2008 r., ZUS przyzna jej to świadczenie. Z Karty Nauczyciela wynika bowiem, że stosunek pracy może być rozwiązany po 2008 roku, a do końca 2008 roku muszą być spełnione warunki dotyczące 30 lat okresów składkowych i nieskładkowych, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze.

Janina W. urodziła się 1 grudnia 1950 r. Udowodniła 32-letni okres składkowy i nieskładkowy, w tym 22 lata pracy nauczycielskiej. Stosunek pracy nauczycielskiej chce rozwiązać w 2010 roku i dopiero wtedy wystąpić z wnioskiem o przyznanie emerytury. Jeśli wniosek zostanie złożony najpóźniej 30 listopada 2010 r., a więc przed ukończeniem 60 roku życia, ZUS przyzna emeryturę nauczycielską i obliczy ją na starych zasadach. Zgłoszenie wniosku o emeryturę 1 grudnia 2010 r. lub później spowoduje obliczenie świadczenia według mieszanego sposobu (70 proc. emerytury zostanie obliczone według starych zasad, a 30 proc. według nowych).

Marek Opolski

gp@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 88 ustawy z 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2006 r. nr 97, poz. 674 z późn. zm.).