Kiedy ZUS przyzna nauczycielom świadczenia kompensacyjne

Nauczycielskie świadczenie kompensacyjne mogą uzyskać tylko nauczyciele w rozumieniu ustawy o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych. Chodzi o nauczycieli, wychowawców i innych pracowników pedagogicznych zatrudnionych w:

● publicznych i niepublicznych przedszkolach,

● szkołach publicznych i niepublicznych o uprawnieniach szkół publicznych,

● publicznych i niepublicznych placówkach kształcenia ustawicznego,

● młodzieżowych ośrodkach wychowawczych,

● młodzieżowych ośrodkach socjoterapii,

● specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych,

● specjalnych ośrodkach wychowawczych dla dzieci i młodzieży wymagających stosowania specjalnej organizacji nauki, metod pracy i wychowania,

● ośrodkach umożliwiających dzieciom i młodzieży upośledzonym umysłowo w stopniu głębokim udział w zajęciach rewalidacyjno-wychowawczych organizowanych zgodnie z odrębnymi przepisami, a także dzieciom i młodzieży z upośledzeniem umysłowym z niepełnosprawnościami sprzężonymi realizację odpowiednio obowiązku: rocznego przygotowania przedszkolnego (w przedszkolu albo w oddziale przedszkolnym zorganizowanym w szkole podstawowej), obowiązku szkolnego i obowiązku nauki,

● placówkach zapewniających opiekę i wychowanie uczniom w okresie pobierania nauki poza miejscem stałego zamieszkania.

Świadczenie kompensacyjne przysługuje nauczycielom, którzy łącznie spełnią następujące warunki:

● osiągnęli wymagany wcześniejszy wiek emerytalny,

● udowodnili okres składkowy i nieskładkowy (w rozumieniu ustawy o emeryturach i rentach z FUS), wynoszący co najmniej 30 lat, w tym co najmniej 20 lat wykonywania pracy w wymienionych wyżej placówkach oświaty w wymiarze co najmniej 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć,

● rozwiązali stosunek pracy.

Należy podkreślić, że zarówno wymagany okres składkowy i nieskładkowy w wymiarze co najmniej 30 lat, jak również co najmniej 20-letni okres pracy w wymienionych wyżej jednostkach musi być osiągnięty najpóźniej na dzień rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy zawartego z taką jednostką.

Wcześniejszy wiek emerytalny wymagany do przyznania świadczenia kompensacyjnego uzależniony jest od roku jego osiągnięcia. Od 2009 do 2014 roku obniżony wiek emerytalny, w którym nauczyciele mogą ubiegać się o świadczenie kompensacyjne, jest jednakowy dla kobiet i dla mężczyzn, i wynosi co najmniej 55 lat. W kolejnych latach wiek ten będzie zróżnicowany dla obu płci. Mężczyźni, którzy do 31 grudnia 2014 r. nie ukończą wspomnianego wieku, również po tej dacie będą mogli uzyskać omawiane świadczenie, ale począwszy od roku 2015 wymagany od nich wiek emerytalny będzie stopniowo podwyższany aż do 64 lat w latach 2031-2032. Z kolei kobiety będą mogły przechodzić na świadczenie kompensacyjne w wieku 55 lat, jeśli wiek ten ukończą w latach 2009-2024. Począwszy od roku 2025 również dla nich wiek ten będzie ulegał systematycznemu podwyższeniu, aż do 59 lat w latach 2031-2032. Nauczyciele, którzy do końca 2032 roku nie ukończą wieku 59 lat dla kobiet i 64 lat dla mężczyzn, nie uzyskają nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego.

W wyniku niedawnej zmiany wykładni przez ZUS prawo do nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego mogą uzyskać również ci nauczyciele, którzy wiek 55 lat ukończyli przed 1 stycznia 2009 r. Nie ma przy tym znaczenia, czy nauczyciel jest osobą urodzoną po 31 grudnia 1948 r., czy też przed 1 stycznia 1949 r.

Należy podkreślić, że w przypadku skorzystania z nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego nie przysługuje prawo do rekompensaty z tytułu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, przewidzianej w ustawie o emeryturach pomostowych.

Ustalając wymagany do przyznania nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego 30-letni staż emerytalny ZUS uwzględnia nie tylko okresy wykonywania pracy nauczycielskiej w placówkach wymienionych w ustawie, ale wszystkie okresy składkowe i nieskładkowe wymienione w ustawie o emeryturach i rentach z FUS.

Okresy składkowe to, najogólniej mówiąc, takie okresy, w których dana osoba pracowała i opłacane były za nią składki na ubezpieczenia społeczne, a także niektóre okresy, za które składka nie została opłacona, gdyż nie było takiego obowiązku. Okresy te wymienione są w art. 6 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Z kolei okresy nieskładkowe (wymienione w art. 7 ustawy o emeryturach i rentach z FUS) to generalnie okresy braku aktywności zawodowej, za które nie zostały odprowadzone składki na ubezpieczenia społeczne (ubezpieczenia emerytalne i rentowe). Należy podkreślić, że przy ustalaniu prawa do nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego okresy nieskładkowe podlegają uwzględnieniu w wymiarze nieprzekraczającym 1/3 udowodnionych okresów składkowych.

Użycie w ustawie o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych sformułowania, iż chodzi o 30 lat okresu składkowego i nieskładkowego w rozumieniu ustawy o emeryturach i rentach z FUS, oznacza, że przy ustalaniu tego stażu ZUS nie może uwzględnić tzw. okresów rolnych (tj. wymienionych w art. 10 ustawy o emeryturach i rentach z FUS okresów opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników, prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w tym gospodarstwie).

Pamiętać trzeba, że nauczyciel ubiegający się o nauczycielskie świadczenie kompensacyjne musi udowodnić wymagany 30-letni okres składkowy i nieskładkowy najpóźniej na dzień rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy zawartego z placówką oświaty wymienioną w ustawie o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych.

Świadczenie kompensacyjne mogą uzyskać nauczyciele, którzy przepracowali w odpowiednich placówkach oświaty co najmniej 20 lat. Ustalając ten staż, ZUS wyłączy m.in. okresy pobierania świadczeń chorobowych oraz przebywania na urlopie bezpłatnym lub dla poratowania zdrowia.

Warunkiem uzyskania nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego jest udowodnienie co najmniej 20 lat wykonywania pracy nauczycielskiej w placówkach oświaty wymienionych w ustawie o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych, w wymiarze co najmniej 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć. Oznacza to, że ZUS uwzględnia tylko pracę nauczycielską wykonywaną co najmniej na pół etatu. Nie zaliczy natomiast pracy wykonywanej np. w 1/3 czy 1/4 obowiązkowego wymiaru zajęć. Okres takiego zatrudnienia, jeśli został przebyty po 14 listopada 1991 r., może być natomiast uwzględniony przy ustalaniu 30-letniego okresu składkowego i nieskładkowego.

Z uwagi, że ustawa o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych posługuje się pojęciem wykonywania przez 20 lat pracy w określonych jednostkach oświaty, ZUS, ustalając ten staż, nie uwzględnia okresów, w których praca nauczycielska nie była faktycznie wykonywana. Przy ustalaniu wymaganego do przyznania świadczenia kompensacyjnego okresu pracy nauczycielskiej ZUS nie uwzględnia więc okresów niewykonywania pracy, za które nauczyciel otrzymał wynagrodzenie lub świadczenie z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Wliczeniu nie podlegają okresy:

● niezdolności do pracy, za które zostało wypłacone nauczycielowi wynagrodzenie, zasiłek chorobowy lub świadczenie rehabilitacyjne,

● za które nauczyciel otrzymał zasiłek opiekuńczy lub macierzyński,

● niewykonywania pracy, za które nauczycielowi wypłacono - na podstawie ustawy - Karta Nauczyciela - wynagrodzenie za czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy, np. z powodu choroby, a w odniesieniu do wynagrodzenia wypłaconego nauczycielowi w czasie urlopu macierzyńskiego - za okres od 15 listopada 1991 r. do 31 lipca 1992 r.,

● urlopu dla poratowania zdrowia,

● urlopu szkoleniowego,

● przebywania na urlopie na dalsze kształcenie się,

● pozostawania w stanie nieczynnym.

Przy ustalaniu 20-letniego stażu pracy nauczycielskiej nie uwzględnia się również okresów urlopu wychowawczego, urlopu bezpłatnego oraz służby wojskowej.

Należy podkreślić, że co najmniej 20-letni okres pracy w placówkach oświaty wymienionych w ustawie o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych, nauczyciel musi osiągnąć najpóźniej na dzień rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy zawartego z taką jednostką.

ZUS może przyznać świadczenie kompensacyjne nauczycielowi, który rozwiązał stosunek pracy w placówce wymienionej w ustawie o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych. Jeśli pracuje na kilku etatach, również poza oświatą, musi rozwiązać wszystkie umowy o pracę.

Jednym z warunków wymaganych do przyznania świadczenia kompensacyjnego jest rozwiązanie przez nauczyciela stosunku pracy. Ustawa o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych nie precyzuje, czy chodzi o rozwiązanie jakiegokolwiek stosunku pracy, czy też konieczne jest rozwiązanie wyłącznie stosunku pracy nauczycielskiej. Z konstrukcji jej przepisów można jednak wywnioskować, iż prawo do świadczenia może uzyskać jedynie nauczyciel, a więc osoba, która ostatnio przed zgłoszeniem wniosku wykonywała pracę nauczycielską. Za przyjęciem takiej interpretacji przepisów przemawia również art. 4 ust. 2 ustawy, zgodnie z którym nauczycielom spełniającym warunki dotyczące wieku oraz stażu ubezpieczeniowego i stażu pracy nauczycielskiej świadczenie przysługuje również w przypadku rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy w okolicznościach określonych w art. 20 ust. 1, 5c i 7 Karty Nauczyciela. Zamieszczenie przez ustawodawcę takiego przepisu oznacza również, że co do zasady stosunek pracy nauczycielskiej musi zostać rozwiązany na wniosek nauczyciela. Warunek rozwiązania stosunku pracy na wniosek nauczyciela spełniony jest zarówno wtedy, gdy stosunek ten został rozwiązany na podstawie złożonego przez niego wypowiedzenia, jak również wówczas, gdy ustał wprawdzie na podstawie porozumienia stron, ale wniosek o rozwiązanie stosunku pracy złożył nauczyciel.

Świadczenie kompensacyjne będzie również przysługiwało w przypadku, gdy stosunek pracy nauczycielskiej ustanie z inicjatywy dyrektora szkoły z powodu całkowitej lub częściowej jej likwidacji albo w razie zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie oddziałów w szkole lub zmian planu nauczania, które uniemożliwiają dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć. Prawo do świadczenia może również nabyć nauczyciel, którego stosunek pracy wygasł wskutek upływu okresu pozostawania w tzw. stanie nieczynnym (np. z powodu częściowej likwidacji lub zmian organizacyjnych w szkole) lub w razie wcześniejszego rozwiązania stosunku pracy przed upływem stanu nieczynnego.

Nauczyciel, który zamierza ubiegać się o przyznanie świadczenia kompensacyjnego, a pozostaje w kilku stosunkach pracy, aby nabyć prawo do tego świadczenia, musi rozwiązać wszystkie stosunki pracy, bez względu na ich charakter i wymiar czasu pracy.

W przypadku gdy nauczyciel pozostaje w stosunku pracy zawartym z jednostką wymienioną w art. 2 pkt 1 ustawy nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych i jednocześnie w stosunku pracy zwartym z innym podmiotem (np. wymienionym w art. 1 Karty Nauczyciela), może nabyć prawo do świadczenia kompensacyjnego, jeśli stosunek pracy z jednostką niewymienioną w art. 2 pkt 1 ustawy rozwiązał najpóźniej w dniu rozwiązania stosunku pracy z jednostką, o której mowa w tym przepisie.

Jan P. urodził się w 1955 roku. Pracuje w szkole jako nauczyciel. Za pół roku udowodni 30-letni okres składkowy i nieskładkowy, w tym 20 lat pracy nauczycielskiej. Jan P. będzie mógł uzyskać nauczycielskie świadczenie kompensacyjne w 2010 roku, po ukończeniu 55 lat i rozwiązaniu stosunku pracy.

Hanna D. urodziła się w 1965 roku. Nie spełniła warunków wymaganych do przyznania wcześniejszej emerytury na dotychczasowych zasadach. Ponieważ cały czas pracuje, za kilka lat udowodni 30-letni okres składkowy i nieskładkowy, w tym 20 lat pracy nauczycielskiej. Świadczenie kompensacyjne będzie mogła uzyskać po ukończeniu 55 lat w 2020 r. i rozwiązaniu stosunku pracy.

Jan P. zamierza ubiegać się o przyznanie nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego. Udowodnił 2 lata prowadzenia działalności gospodarczej, za które opłacił składki na ubezpieczenia społeczne, 2 lata wykonywania umowy zlecenia i opłacania z tego tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, 20 lat pozostawania w stosunku pracy nauczycielskiej, 39 miesięcy pobierania wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy z powodu choroby oraz zasiłku chorobowego, 1 rok pobierania świadczenia rehabilitacyjnego oraz 5 lat studiów wyższych na jednym kierunku. Przy ustalaniu wymaganego do przyznania świadczenia kompensacyjnego 30-letniego okresu składkowego i nieskładkowego ZUS uwzględni łącznie 24 lata składkowe (wykonywania zatrudnienia w ramach stosunku pracy, pracy na podstawie umowy zlecenia oraz prowadzenia działalności gospodarczej). Oprócz tego będzie możliwe również zaliczenie 8 lat nieskładkowych, tj. 1/3 z 24 (okresy pobierania wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy z powodu choroby oraz zasiłku chorobowego, pobierania świadczenia rehabilitacyjnego oraz studiów wyższych). Oznacza to, że Jan P. spełni warunek udowodnienia 30 lat składkowych i nieskładkowych.

Ubezpieczony pracował przez 22 lata jako nauczyciel w liceum ogólnokształcącym, z czego przez 18 lat w pełnym wymiarze zajęć, przez 3 lata na pół etatu, a przez jeden rok (w 2007 roku) w wymiarze 1/3 obowiązkowego wymiaru zajęć. Ustalając wymagany do przyznania świadczenia kompensacyjnego 20-letni staż pracy nauczycielskiej ZUS zaliczy ubezpieczonemu 21 lat takiej pracy. Roczny okres zatrudnienia w wymiarze niższym niż 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć zostanie natomiast uwzględniony przy ustalaniu 30 lat składkowych i nieskładkowych.

Jan P. przepracował w szkole 22 lata, w tym przez 15 lat w pełnym wymiarze zajęć, a przez 7 lat na pół etatu. W okresie tym przez cztery miesiące korzystał z zasiłku chorobowego, a przez kolejne pół roku z urlopu dla poratowania zdrowia. Ustalając wymagany 20-letni staż pracy nauczycielskiej, ZUS wyłączy 10 miesięcy niewykonywania takiego zatrudnienia. Jednak mimo wyłączenia tych okresów Jan P. będzie miał odpowiednio długi okres pracy nauczycielskiej, aby nabyć prawo do świadczenia kompensacyjnego.

@RY1@i02/2009/237/i02.2009.237.185.0002.001.jpg@RY2@

Uzyskanie wymaganego wieku

Maria P. musiała odejść z pracy w szkole podstawowej 31 sierpnia 2009 r. Dyrektor szkoły wypowiedział jej umowę o pracę w związku z likwidacją szkoły. Pomimo tego, że stosunku pracy nauczycielskiej nie rozwiązała na swój wniosek, będzie mogła ubiegać się o przyznanie świadczenia kompensacyjnego.

Adam B. jest zatrudniony na pół etatu jako nauczyciel języka polskiego w zakładzie poprawczym. Pozostaje też w stosunku pracy nauczycielskiej (w 1/2 wymiaru zajęć) w młodzieżowym ośrodku socjoterapii oraz ma zawartą umowę o pracę poza oświatą w prywatnej firmie (na 1/4 etatu). Ubezpieczony będzie mógł nabyć prawo do świadczenia kompensacyjnego, jeśli rozwiąże wszystkie stosunki pracy, w których pozostaje.

Janina K. do 31 sierpnia 2009 r. była zatrudniona jako nauczyciel języka polskiego w gimnazjum. Pozostawała również w stosunku pracy w wydawnictwie, który rozwiązała dopiero 30 września 2009 r.

Na początku października 2009 r. wystąpiła z wnioskiem o przyznanie świadczenia kompensacyjnego. ZUS odmówił przyznania tego świadczenia, gdyż stosunek pracy poza oświatą został rozwiązany już po ustaniu zatrudnienia w szkole.

Marek Opolski

gp@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 2-4 ustawy z 22 maja 2009 r. o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych (Dz.U. nr 97, poz. 800).

Art. 5 ust. 2, art. 6, art. 7 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227).