Przedsiębiorca wykonujący pracę nakładczą nie zawsze może wybrać tytuł do ubezpieczeń

Umowa o pracę nakładczą stanowi tytuł do ubezpieczeń. Jeśli chałupnik nie ma innych tytułów, podlega on obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, a ubezpieczenie chorobowe jest dobrowolne. Wykonujący pracę nakładczą nie podlegają natomiast ubezpieczeniu wypadkowemu. Od umowy o pracę nakładczą konieczne jest opłacenie składki zdrowotnej.

Obowiązek ubezpieczeń emerytalnego, rentowych i zdrowotnego istnieje od dnia oznaczonego w umowie jako dzień rozpoczęcia jej wykonywania do dnia rozwiązania lub wygaśnięcia.

Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne chałupników stanowi przychód w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych. W podstawie wymiaru składek nie uwzględnia się wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy wskutek choroby lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną oraz zasiłków. Podstawy wymiaru składek nie stanowią również przychody wymienione w rozporządzeniu w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe jest ograniczona do kwoty 30-krotności prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej na dany rok kalendarzowy (w 2009 roku do 95 790 zł). Natomiast podstawa wymiaru składki na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe za dany miesiąc nie może być wyższa niż 250 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w poprzednim kwartale (w marcu, kwietniu i maju 2009 r. nie może być wyższa niż 7741,38 zł).

Składkę zdrowotną należy obliczyć od podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe bez stosowania ograniczenia do kwoty 30-krotności, po pomniejszeniu o składki na ubezpieczenia społeczne finansowane ze środków ubezpieczonego. Do podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie zdrowotne wliczane jest wynagrodzenie za czas choroby.

Jeżeli na podstawie umowy o pracę nakładczą zatrudniona zostanie osoba, która równocześnie jest pracownikiem, obowiązek ubezpieczeń emerytalnego i rentowych z umowy o pracę nakładczą będzie uzależniony od wysokości wynagrodzenia z umowy o pracę. Gdy wynagrodzenie określone w umowie o pracę będzie równe co najmniej minimalnemu (w 2009 roku - 1276 zł) z umowy o pracę nakładczą ubezpieczenia emerytalne i rentowe będą dobrowolne, a obowiązkowa będzie wyłącznie składka na ubezpieczenie zdrowotne.

W przypadku gdy dana osoba w tym samym okresie wykonuje umowę o pracę nakładczą oraz umowę zlecenia, wówczas obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlega z jednego z tych tytułów - z jednej umowy, a z drugiej ubezpieczenia emerytalne i rentowe są dobrowolne. Obie umowy stanowią natomiast tytuł do ubezpieczenia zdrowotnego.

Powyższa zasada nie ma zastosowania do emeryta lub rencisty wykonującego równocześnie umowę o pracę nakładczą i zlecenia. Jeżeli umowa o pracę nakładczą zostanie zawarta z emerytem lub rencistą, który jednocześnie wykonuje pracę na podstawie umowy zlecenia, osoba ta obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlega z umowy zlecenia. Z umowy o pracę nakładczą ubezpieczenia emerytalne i rentowe są w takiej sytuacji dobrowolne. Składkę zdrowotną trzeba natomiast opłacić od obu umów.

Do 28 lutego 2009 r. osoba wykonująca umowę o pracę nakładczą oraz prowadząca równoczesne pozarolniczą działalność gospodarczą obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegała z jednego z tych tytułów. Jako tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń mogła wybrać pracę nakładczą bez względu na wysokość uzyskiwanego z tej umowy przychodu. Wówczas z działalności podlegała obowiązkowo tylko ubezpieczeniu zdrowotnemu.

Od 1 marca 2009 r. sytuacja takich osób uległa zmianie. Osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą, która równocześnie wykonuje umowę o pracę nakładczą, może jako tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych wybrać pracę nakładczą, tylko gdy wynagrodzenie z tej umowy, jakie w danym miesiącu otrzymuje, równe jest co najmniej najniższej podstawie wymiaru składek z działalności, jaka ją obowiązuje. Najniższa podstawa wymiaru składek z działalności to 60 proc. prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego przyjętego do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek, czyli 1915,80 zł. Prowadzący działalność może też korzystać (po spełnieniu warunków określonych w art. 18a ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) z preferencyjnej podstawy wynoszącej 382,80 zł.

Jeśli prowadzący działalność w danym miesiącu uzyska z pracy nakładczej wynagrodzenie niższe niż obowiązująca go minimalna podstawa wymiaru składek z działalności, to tytułem do obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych będzie dla niego działalność gospodarcza. Z pracy nakładczej ubezpieczenia emerytalne i rentowe będą dobrowolne, a obowiązkowe będzie ubezpieczenie zdrowotne.

Zaznaczyć trzeba, że powyższa zmiana dotyczy wyłącznie osób prowadzących działalność gospodarczą na podstawie przepisów o działalności gospodarczej lub innych szczególnych, w tym również wspólników spółki cywilnej. Nie stosuje się jej natomiast do pozostałych osób prowadzących pozarolniczą działalność, a więc m.in. do twórców, artystów, wspólnika jednoosobowej spółki z o.o. oraz wspólników spółki jawnej, komandytowej lub partnerskiej. Dlatego osoby te, gdy równocześnie wykonują pracę nakładczą, również od 1 marca 2009 r. mogą wybrać, z którego z tych dwóch tytułów (pozarolniczej działalności czy pracy nakładczej) chcą podlegać obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym. Prawo wyboru tytułu do ubezpieczeń dla tej grupy osób nie jest więc ograniczone wysokością wynagrodzenia uzyskiwanego z pracy nakładczej.

Pracodawca (nakładca) musi zgłosić zatrudnioną na podstawie umowy o pracę nakładczą osobę do ubezpieczeń. Zgłoszenie do ubezpieczeń powinno nastąpić w terminie siedmiu dni od dnia powstania obowiązku ubezpieczeń na formularzu:

● ZUS ZUA - jeżeli wykonujący pracę nakładczą podlega obowiązkowo lub przystąpił do dobrowolnych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych i podlega ubezpieczeniu zdrowotnemu,

● ZUS ZZA - jeżeli chałupnik podlega wyłącznie ubezpieczeniu zdrowotnemu.

Zgłoszenie do ubezpieczeń następuje z kodem rozpoczynającym się cyframi 02 00 XX.

W przypadku ustania tytułu do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego płatnik powinien wyrejestrować z nich chałupnika na druku ZUS ZWUA. Ma na wykonanie tego obowiązku siedem dni od dnia ustania tytułu do ubezpieczeń.

Składki na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne za każdy miesiąc są wykazywane w imiennym raporcie miesięcznym ZUS RCA. W raporcie tym składki są naliczane od wypłaconego w danym miesiącu wynagrodzenia. Gdy w danym miesiącu ubezpieczony nie otrzymuje żadnego wynagrodzenia, płatnik składek jest zobowiązany złożyć imienny raport miesięczny ZUS RCA, gdzie wykaże zerową podstawę wymiaru i zerową kwotę składek. Jeżeli natomiast ubezpieczony podlega wyłącznie ubezpieczeniu zdrowotnemu, należna składka na ubezpieczenie zdrowotne jest wykazywana w raporcie ZUS RZA.