Jakie uprawnienia emerytalne przysługują nauczycielom

Prawo do emerytury, na podstawie Karty Nauczyciela, przysługuje niezależnie od wieku nauczyciela, ale po udowodnieniu określonego okresu zatrudnienia i rozwiązaniu stosunku pracy. Emeryturę mogą otrzymać nauczyciele mający trzydziestoletni okres zatrudnienia, w tym dwadzieścia lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze. Natomiast nauczycielom szkół, placówek, zakładów specjalnych oraz zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich przysługuje emerytura po udowodnieniu dwudziestopięcioletniego okresu zatrudnienia, w tym dwudziestu lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze w szkolnictwie specjalnym.

Emerytura bez względu na wiek przysługuje po rozwiązaniu na wniosek nauczyciela stosunku pracy albo w przypadku rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy w okolicznościach wymienionych w Karcie Nauczyciela, m.in.: w razie całkowitej albo częściowej likwidacji szkoły, w razie zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie liczby oddziałów w szkole lub zmian planu nauczania uniemożliwiających dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć.

Nauczyciel zatrudniony równocześnie w kilku szkołach lub placówkach, w celu nabycia prawa do emerytury na podstawie Karty Nauczyciela, powinien rozwiązać stosunki pracy we wszystkich szkołach (placówkach). Jeśli jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę zawartej na czas określony, nabędzie prawo do emerytury, jeżeli złoży wniosek o rozwiązanie tej umowy przed upływem okresu, na jaki została ona zawarta.

W stosunku do nauczycieli urodzonych po 31 grudnia 1948 r., a przed 1 stycznia 1969 r. uprawnienie do wcześniejszego przejścia na emeryturę bez względu na wiek jest ograniczone. Od tej grupy osób wymaga się spełnienia warunków dotyczących tzw. stażu ogólnego i szczególnego nie później niż do 31 grudnia 2008 r., a także dodatkowo nieprzystąpienia do OFE albo złożenia wniosku o przekazanie środków zgromadzonych w OFE, za pośrednictwem ZUS, na dochody budżetu państwa.

Podkreślić trzeba, że warunek rozwiązania stosunku pracy może być spełniony po 2008 roku. Po 2008 roku może być też złożony wniosek o emeryturę bez względu na wiek. Aby jednak otrzymać emeryturę obliczoną według dotychczasowych zasad, z wnioskiem tym należy wystąpić przed ukończeniem powszechnego wieku emerytalnego (wynoszącego w przypadku kobiet 60, a w przypadku mężczyzn 65 lat).

Osoby, które wykonują pracę nauczycielską wymienioną w art. 1 Karty Nauczyciela, ale nie spełniają warunków wymaganych do przyznania emerytury bez względu na wiek, mogą ubiegać się o emeryturę z tytułu wykonywania pracy w szczególnym charakterze. Przysługuje ona po osiągnięciu wieku emerytalnego wynoszącego 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn oraz udokumentowaniu okresów składkowych i nieskładkowych w wymiarze 20 lat w przypadku kobiet i 25 lat w przypadku mężczyzn, w tym co najmniej 15 lat pracy nauczycielskiej. Praca nauczycielska musi być wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Przyznanie omawianej emerytury nie jest jednak uzależnione od tego, by ostatnim zatrudnieniem było zatrudnienie z tytułu wykonywania pracy nauczycielskiej.

Prawo skorzystania z emerytury o pięć lat wcześniej, w przypadku osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r., a przed 1 stycznia 1969 r., uzależnione jest od spełnienia warunków dotyczących wieku i stażu pracy, w tym pracy nauczycielskiej do 31 grudnia 2008 r. Ponadto ubezpieczeni ci nie mogą być członkami OFE, a jeżeli są, muszą wraz z wnioskiem o emeryturę zgłosić wniosek o przekazanie środków zgromadzonych w OFE, za pośrednictwem ZUS, na dochody budżetu państwa.

Podkreślić trzeba, że wniosek o emeryturę, jeśli warunki zostały spełnione do końca 2008 roku, może być złożony obecnie albo w kolejnych latach, ale przed ukończeniem powszechnego wieku emerytalnego. Jeśli zostanie złożony po ukończeniu 60 lat w przypadku kobiet, a 65 w przypadku mężczyzn, emerytura zostanie obliczona według nowych zasad.

Dla osób urodzonych po 1948 roku, które wykonywały lub wykonują pracę nauczycielską i które do końca 2008 roku nie spełniły warunku dotyczącego wieku emerytalnego (55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn), przewidziano szczególne rozwiązanie (wynikające z art. 184 ustawy emerytalnej). Mogą one w 2009 roku albo kolejnych latach nabyć prawo do wcześniejszej emerytury, jeśli łącznie spełnią następujące warunki:

na dzień 1 stycznia 1999 r. mają okres składkowy i nieskładkowy wynoszący: co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn, w tym 15-letni okres pracy nauczycielskiej,

nie przystąpiły do OFE albo złożą wniosek o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w OFE, za pośrednictwem ZUS, na dochody budżetu państwa oraz

rozwiążą stosunek pracy - w przypadku pracowników.

W ustawie o emeryturach pomostowych tylko prace nauczycieli, wychowawców i innych pracowników pedagogicznych zatrudnionych w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych, młodzieżowych ośrodkach socjoterapii, ośrodkach szkolno-wychowawczych, schroniskach dla nieletnich oraz zakładach poprawczych zgodnie z przepisami ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich zostały wymienione w wykazie prac o szczególnym charakterze. Inna praca nauczycielska nie uprawnia do uzyskania emerytury pomostowej. Jednakże w tej ustawie zagwarantowano możliwość uzyskania z tego tytułu rekompensaty. Przyznawana jest w formie dodatku do kapitału początkowego, a zatem powiększa podstawę obliczenia nowej emerytury.

Rekompensata przysługuje osobie urodzonej po 31 grudnia 1948 r., która ma okres pracy w szczególnym charakterze (w rozumieniu art. 32 ustawy emerytalnej), wynoszący co najmniej 15 lat (wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy). Okres pracy musi przypadać przed 1 stycznia 2009 r.

Rekompensata będzie ustalana po złożeniu wniosku o nową emeryturę przez osobę, która ukończyła powszechny wiek emerytalny.

Aktualnie trwają prace legislacyjne dotyczące możliwości przyznania nauczycielom świadczeń kompensacyjnych. Zgodnie z projektem ustawy mają je dostać nauczyciele zatrudnieni w pełnym wymiarze zajęć (czasu pracy), którzy w roku 2009 ukończyli co najmniej 55 lat (wiek ten ma być wydłużany w każdym kolejnym roku kalendarzowym, aż do 2028 r., w którym prawo do świadczenia kompensacyjnego będzie mogła nabyć kobieta, która w roku tym ukończyła 59 lat i 9 miesięcy i mężczyzna - 64 lata i 6 miesięcy), mają 30-letni okres składkowy i nieskładkowy oraz 20-letni staż pracy w jednostkach wymienionych w tej ustawie.

Świadczenia nie będą przysługiwały w przypadku wykonywania pracy nauczycielskiej.