Nawet gdy dziecko choruje, szef może odmówić świadczenia za okres nieobecności rodzica w pracy

Zasiłek opiekuńczy przysługuje zwolnionemu od wykonywania pracy z powodu konieczności osobistego sprawowania opieki nad chorym albo zdrowym dzieckiem lub innym chorym członkiem rodziny. Warunki wypłaty tego świadczenia zostały wymienione w tabeli.

Może go otrzymać osoba podlegająca ubezpieczeniu chorobowemu zarówno obowiązkowo, np. pracownik, jak i dobrowolnie, m.in. zleceniobiorca prowadzący działalność pozarolniczą.

Uzyskanie prawa do zasiłku opiekuńczego nie zależy od podlegania ubezpieczeniu chorobowemu przez określony czas. Zatem świadczenie to można otrzymać (jeśli zajdzie konieczność zapewnienia opieki dziecku albo innemu choremu członkowi rodziny) od pierwszego dnia ubezpieczenia.

Oświadczenie na druku ZUS Z-15

W celu wypłaty zasiłku opiekuńczego ubezpieczony musi wypełnić i dostarczyć jego płatnikowi pisemne oświadczenie na druku ZUS Z-15. W dokumencie tym informuje między innymi, czy w czasie sprawowanej opieki są poza nim także inni domownicy, którzy mogliby ją zapewnić. Taka wiedza jest płatnikowi zasiłków niezbędna. W myśl bowiem podstawowej zasady wynikającej z ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa zasiłek opiekuńczy nie przysługuje, jeżeli poza ubezpieczonym są inni członkowie rodziny pozostający we wspólnym gospodarstwie domowym, mogący zapewnić opiekę dziecku lub choremu członkowi rodziny.

Zwolnienie na dwulatka

Od przedstawionej zasady jest wyjątek. Obecność innego członka rodziny nie stanowi przeszkody w wypłacie zasiłku, gdy opieka jest sprawowana nad chorym dzieckiem w wieku do lat dwóch. W takiej sytuacji występujący z roszczeniem o wypłatę zasiłku nie musi wypełniać punktu pierwszego oświadczenia składanego na druku ZUS Z-15. [przykład 1]

Wyjątkowe sytuacje

Czasem ubezpieczonemu należy wypłacić zasiłek opiekuńczy, mimo że w okresie sprawowanej przez niego opieki byli inni domownicy. ZUS wyjaśnił, że za członka rodziny mogącego zapewnić opiekę nie uważa się osoby:

wcałkowicie niezdolnej do pracy,

wchorej,

wktóra ze względu na wiek jest niesprawna fizycznie lub psychicznie,

wprowadzącej gospodarstwo rolne,

wprowadzącej działalność pozarolniczą, która nie może regulować swojego czasu pracy w sposób dowolny (ma ustalone godziny pracy),

wniezobowiązanej do sprawowania opieki na podstawie przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli odmawia ona sprawowania opieki (np. babcia dziecka),

wpozostającej w stosunku pracy odpoczywającej po pracy na nocnej zmianie.

Z uwagi na powyższe jeśli przykładowo z wnioskiem o zasiłek opiekuńczy wystąpi pracownica (bo zachorowało jej 12-letnie dziecko), której niepracujący mąż posiada orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy, to po jego przedłożeniu pracodawcy, nie będzie miał on podstaw do odmowy wypłaty zasiłku opiekuńczego. [przykład 2]

Wyjaśnienie wątpliwości co do prawa

Każdy pracodawca uprawniony do wypłaty zasiłków, który ma wątpliwości co do ustalenia prawa do tego świadczenia ze względu na rozbieżne informacje podane przez ubezpieczonego w oświadczeniu (składanym na druku ZUS Z-15), powinien je wyjaśnić. Gdy na przykład pracownica sprawująca osobistą opiekę nad chorą córką podaje w oświadczeniu, że jej ojciec nie pracuje, i jednocześnie, że nie ma innego domownika mogącego zająć się dzieckiem, wówczas pracodawca powinien uzyskać od zatrudnionej dodatkowe wyjaśnienia. Musi ona uzasadnić, dlaczego ojciec dziecka nie może sprawować opieki.

Wystąpienie o zajęcie stanowiska

Jeśli pracodawca ustali, że dzieckiem albo chorym członkiem rodziny mógł się zająć inny domownik, odmawia pracownikowi wypłaty świadczenia. Gdy ubezpieczony nie zgadza się ze stanowiskiem pracodawcy w tej sprawie, ma prawo wystąpić do oddziału ZUS z wnioskiem o wydanie decyzji.

Przeanalizujmy powyższe na podstawie konkretnego stanu faktycznego. Pracownica wystąpiła o wypłatę zasiłku opiekuńczego nad chorym siedmioletnim dzieckiem. Dostarczyła zaświadczenie lekarskie na druku ZUS ZLA oraz wypełniła formularz ZUS Z-15. Z oświadczenia wynikało, że mąż pracownicy jest zatrudniony, a z informacji otrzymanych przez pracodawcę, że prowadzi on pozarolniczą działalność. Na tej podstawie pracodawca odmówił wypłaty zasiłku opiekuńczego. Pracownica nie zgodziła się z tym i wystąpiła do oddziału ZUS o wydanie decyzji w tej sprawie. ZUS przeprowadził postępowanie wyjaśniające. Wynikało z niego, że pracodawca odmówił prawa do zasiłku opiekuńczego bez szczegółowego zbadania sprawy. Na podstawie dodatkowych wyjaśnień uzyskanych od pracownicy ustalono bowiem, że jej małżonek wykonuje pozarolniczą działalność. Jednak godzin jej pracy nie może dowolnie ustalać. Jest on bowiem jednoosobowym właścicielem agencji świadczącej usługi w zakresie ubezpieczania pojazdów samochodowych (każdego dnia w godzinach od 8.00 do 16.00). Ponieważ mąż pracownicy w związku z charakterem prowadzonej działalności nie może w sposób dowolny regulować swojego czasu pracy i prowadzenie tej działalności pokrywa się z godzinami pracy pracownicy, ma ona prawo do zasiłku opiekuńczego. Po dokonanych ustaleniach oddział ZUS przesłał w tej sprawie pismo wyjaśniające do pracodawcy pracownicy, który na tej podstawie dokonał wypłaty zasiłku opiekuńczego. Ponieważ pracodawca zgadzał się z wyjaśnieniem otrzymanym z oddziału ZUS i wypłacił należny pracownicy zasiłek, nie było konieczności wydawania w tej sprawie decyzji.

Brak wymaganych dokumentów

Pracodawca w celu ustalenia prawa i wypłaty zasiłku opiekuńczego musi żądać od pracownika złożenia określonych dokumentów. W każdym przypadku ubezpieczony musi wypełnić wspomniane wyżej oświadczenie na druku ZUS Z-15, które dołącza do zaświadczenia lekarskiego na druku ZUS ZLA, gdy opieka jest sprawowana nad chorym dzieckiem albo innym chorym członkiem rodziny. Natomiast w przypadku sprawowania opieki nad zdrowym dzieckiem w wieku do lat 8 dowodami do wypłaty zasiłku opiekuńczego są:

ww razie nieprzewidzianego zamknięcia żłobka, przedszkola lub szkoły, do których dziecko uczęszcza - oświadczenie ubezpieczonego,

ww razie izolacji dziecka z powodu podejrzenia o nosicielstwo zarazków choroby zakaźnej - decyzja wydana przez właściwy organ albo uprawniony podmiot na podstawie przepisów o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi,

ww przypadku porodu lub choroby małżonka pracownika stale opiekującego się dzieckiem, jeżeli poród lub choroba uniemożliwiają mu sprawowanie opieki, albo w przypadku pobytu w stacjonarnym zakładzie opieki zdrowotnej - zaświadczenie wystawione przez lekarza upoważnionego do wystawiania zaświadczeń lekarskich na stosownym zaświadczeniu.

Od 9 maja 2012 roku obowiązuje nowe rozporządzenie w sprawie określenia dowodów stanowiących podstawę przyznania i wypłaty zasiłków z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Od tej daty pracodawca nie może wypłacić zasiłku z tytułu opieki nad zdrowym dzieckiem w ostatniej z wyżej wymienionych sytuacji (w przypadku porodu, choroby lub pobytu małżonka pracownika stale opiekującego się dzieckiem w stacjonarnym zakładzie opieki zdrowotnej), gdy nie otrzyma zaświadczenia lekarskiego o określonej treści. Musi ono zawierać:

wimię i nazwisko małżonka stale opiekującego się dzieckiem,

wokres i przyczynę konieczności sprawowania opieki nad dzieckiem,

wimię i nazwisko dziecka, nad którym jest sprawowana opieka,

wpieczątkę i podpis wystawiającego zaświadczenie.

Przed zmianą przepisów również wymagano przedstawienia zaświadczenia lekarskiego potwierdzającego powyższe okoliczności. Jednak nie było regulacji określających w sposób szczegółowy jego treści.

Kiedy przysługuje zasiłek opiekuńczy

chore dziecko (własne ubezpieczonego lub jego małżonka, przysposobione, przyjęte na wychowanie i utrzymanie) w wieku do ukończenia 14 lat	do zasiłku opiekuńczego mają prawo zarówno matka, jak i ojciec dziecka, ale wypłaca się go tylko jednemu z rodziców - temu, który wystąpił o jego wypłatę za dany okres
zdrowe dziecko (własne ubezpieczonego lub jego małżonka, przysposobione, przyjęte na wychowanie i utrzymanie) w wieku do ukończenia 8 lat w przypadku: ● nieprzewidzianego zamknięcia żłobka, przedszkola lub szkoły, do których dziecko uczęszcza, ● konieczności izolacji dziecka z powodu podejrzenia o nosicielstwo zarazków choroby zakaźnej, ● porodu lub choroby małżonka ubezpieczonego, stale opiekującego się dzieckiem, jeżeli poród lub choroba uniemożliwiają temu małżonkowi sprawowanie opieki, ● pobytu małżonka ubezpieczonego, stale opiekującego się dzieckiem, w stacjonarnym zakładzie opieki zdrowotnej	ZUS wyjaśnił, że: ● przyjmuje się, że nieprzewidziane zamknięcie wymienionych obok placówek nastąpiło, gdy ubezpieczony został o tym zawiadomiony w terminie krótszym niż 7 dni przed dniem ich zamknięcia. ● prawo do zasiłku opiekuńczego z tytułu opieki nad zdrowym dzieckiem w dwóch ostatnich wymienionych obok sytuacjach przysługuje także rodzicom niepozostającym w formalnym związku małżeńskim, lecz pozostającym we wspólnym gospodarstwie domowym.
inny chory członek rodziny (małżonek, rodzice, teściowie, dziadkowie, wnuki, rodzeństwo, dzieci w wieku ponad 14 lat)	pozostawanie we wspólnym gospodarstwie domowym z ubezpieczonym w okresie sprawowania opieki

PRZYKŁAD 1

Bezrobotny ojciec a uprawnienia pracującej matki

Pracownica wystąpiła o wypłatę zasiłku opiekuńczego ze względu na konieczność osobistego sprawowania opieki nad chorym 18-miesięcznym dzieckiem. Z oświadczenia złożonego na druku ZUS Z-15 wynika, że ojciec dziecka pozostający we wspólnym gospodarstwie domowym jest zarejestrowany w urzędzie pracy jako bezrobotny. Pracodawca dokonał wypłaty zasiłku opiekuńczego. Słusznie uznał, że w tej sytuacji nie ma znaczenia obecność ojca dziecka w domu w okresie sprawowania przez pracownicę opieki nad ich chorym dzieckiem. Nie ukończyło ono dwóch lat życia.

PRZYKŁAD 2

Odpoczynek po nocnej zmianie

Pracownik wykonujący pracę w godzinach od 8.00 do 16.00 otrzymał zwolnienie lekarskie z tytułu konieczności osobistego sprawowania opieki nad chorym dzieckiem w wieku dziesięciu lat. Zwolnienie obejmowało okres od 11 do 15 czerwca 2012 r. Pracownik złożył je wraz z oświadczeniem na druku ZUS Z-15. Z oświadczenia pracownika wynikało, że:

● nie było innych domowników mogących we wskazanym okresie zapewnić opiekę choremu dziecku,

● pracownik nie jest zatrudniony w systemie pracy zmianowej,

● żona pracownika jest zatrudniona w systemie pracy zmianowej,

● w 2012 roku żona pracownika nie pobierała zasiłku opiekuńczego z tytułu opieki nad dzieckiem ani innym chorym członkiem rodziny.

Dodatkowo pracownik napisał, że w okresie, gdy sprawował opiekę nad chorym dzieckiem, żona pracowała w godzinach od 22.00 do 6.00. Pracodawca dokona zatem wypłaty zasiłku opiekuńczego za okres od 11 do 15 czerwca 2012 r., ponieważ spełnione zostały warunki do jego wypłaty. Matki dziecka nie uważa się w analizowanej sytuacji za domownika mogącego zapewnić opiekę, ponieważ odpoczywała po pracy na nocnej zmianie.

Aneta Maj

ekspert od świadczeń z ubezpieczeń społecznych

Podstawa prawna

Art. 32, art. 33, art. 34 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 77, poz. 512 z późn. zm.).

Par. 23 rozporządzenia ministra pracy i polityki społecznej z 2 kwietnia 2012 r. w sprawie określenia dowodów stanowiących podstawę przyznania i wypłaty zasiłków z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz.U. z 2012 r., poz. 444).