Zatrudniony nie dostanie zasiłku, gdy umowa o pracę była pozorna

Pracownicy podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu od dnia nawiązania stosunku pracy do dnia jego ustania. Wynika to z art. 6 ust. 1 oraz art. 13 ust. 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, dalej: ustawa o sus. Do stwierdzenia pozorności umowy o pracę i wyłączenia z tego powodu rzekomego pracownika z ubezpieczeń społecznych upoważniony jest ZUS.

Wada oświadczenia woli

Pozorność jest wadą oświadczenia woli, która została zdefiniowana w art. 83 k.c. W myśl tego przepisu nieważne jest oświadczenie woli złożone drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru. Jeżeli oświadczenie takie zostało złożone dla ukrycia innej czynności prawnej, ważność oświadczenia ocenia się według właściwości tej czynności.

Aby ustalić pozorność czynności prawnej, należy zatem stwierdzić istnienie trzech jej elementów, które muszą wystąpić łącznie, a mianowicie: oświadczenie woli musi być złożone tylko dla pozoru, oświadczenie to musi być złożone drugiej stronie oraz adresat oświadczenia woli musi zgadzać się na dokonanie czynności prawnej jedynie dla pozoru.

Umowę o pracę uważa się zatem za zawartą dla pozoru (art. 83 par. 1 k.c.), jeżeli obie jej strony miały świadomość, że osoba określona w umowie o pracę jako pracownik nie będzie świadczyć pracy, a osoba wskazana jako pracodawca nie będzie korzystać z jej pracy (por. wyrok SN z 4 sierpnia 2005 r. II UK 321/04, OSNP 2006/11-12/190). Podobnie też wypowiadał się SN w wyroku z 28 lutego 2001 r. (II UKN 244/00, OSNP 2002/20/496), podnosząc, że zamiar nawiązania stosunku ubezpieczenia społecznego, bez rzeczywistego wykonywania umowy o pracę, świadczy o fikcyjności zgłoszenia do pracowniczego ubezpieczenia społecznego. A także w wyroku z 18 maja 2006 r. (II UK 164/05, PiZS 2006/9/33) stwierdzając, iż to, że oświadczenia stron umowy zawierają określone w art. 22 k.p. formalne elementy umowy o pracę (zobowiązanie pracownika do wykonywania pracy i zobowiązanie pracodawcy do wypłacania mu wynagrodzenia), nie oznacza, że umowa taka jest ważna. Jeżeli strony nie zamierzały osiągnąć skutków wynikających z umowy, w szczególności jeżeli nie doszło do podjęcia i wykonywania pracy, a jedynym celem umowy było umożliwienie skorzystania ze świadczeń z ubezpieczenia społecznego, umowa taka jest pozorna - art. 83 k.c.

Odwołanie do sądu

Od decyzji ZUS wyłączającej pracownika z ubezpieczeń społecznych przysługuje odwołanie do okręgowego sądu ubezpieczeń społecznych. W takiej sytuacji bada on, czy nie doszło do zgłoszenia do ubezpieczenia jako pracownika osoby, która w rzeczywistości pracy w ogóle jej nie świadczyła lub też wprawdzie wykonywała ją, ale na innej podstawie niż stosunek pracy.

Nie jest przy tym najistotniejsze, czy strony zawierające umowę o pracę miały zamiar wzajemnego wykonania zobowiązań (w przypadku pracownika do świadczenia pracy, a w przypadku pracodawcy do dania mu pracy i wynagrodzenia za nią), lecz to, czy taki zamiar stron został w rzeczywistości zrealizowany. Zatem o kwalifikacji stosunku prawnego jako stosunku pracy decyduje przede wszystkim fakt i sposób wykonywania zatrudnienia.

W praktyce na pozorność umowy wskazują zwykle takie okoliczności faktyczne, jak: brak określenia rodzaju pracy, jaka miała być w jej ramach świadczona, brak wiedzy co do dokładnej treści umowy o pracę, zły stan zdrowia uniemożliwiający rzekomemu pracownikowi realizację obowiązków, to, że ani wcześniej, ani później nie zatrudniano pracownika na danym stanowisku pracy czy chęć wyświadczenia przysługi np. krewnemu.

Także stwierdzenie pozorności umowy o pracę nakładczą stanowi podstawę wyłączenia z ubezpieczeń społecznych. Tak też podnosił SN m.in. w wyroku z 13 października 2010 r. (II UK 105/10), stwierdzając, że pozorna umowa o pracę nakładczą, na podstawie której jej strony nie miały zamiaru i nie realizowały konstrukcyjnych cech (elementów) tego zobowiązania dotyczących rozmiaru wykonywanej pracy w ilości gwarantującej wynagrodzenie w wysokości co najmniej połowy minimalnej płacy, nie stanowi uprawnionego tytułu podlegania obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym.

Wyłączenie z ubezpieczeń

Skutkiem zawarcia przez strony pozornej umowy o pracę jest jej nieważność. Nieważność ta wynika z mocy prawa i ma charakter bezwzględny. Oznacza to, że strony w ogóle nie łączyła umowa o pracę i nie wywierała ona żadnych skutków prawnych. W takiej sytuacji wydawana jest przez ZUS decyzja stwierdzająca, że dana osoba nie podlega ubezpieczeniom społecznym, a następnie kolejna decyzja odmawiającą jej prawa do konkretnych świadczeń, ewentualnie decyzja o zwrocie wypłaconych jej już świadczeń jako świadczeń nienależnych. [przykład]

PRZYKŁAD

Fikcyjny etat

Prowadzący samodzielnie działalność gospodarczą (zakład usług szewskich), gdy dowiedział się, że jego 20-letnia córka jest w ciąży, zawarł z nią umowę o pracę. Została ona zatrudniona na stanowisku konsultanta za 3000 zł miesięcznie. Po 3 tygodniach od zawarcia umowy o pracę uzyskała zwolnienie lekarskie. ZUS w toku przeprowadzonej kontroli ustalił jednak, że córka przedsiębiorcy zamieszkuje z nim w jednym domu i nie wykonywała żadnej pracy na rzecz firmy ojca. Uznał więc, że umowa o pracę była pozorna, i wydał decyzję, w której ustalił, że nie podlega ona ubezpieczeniom społecznym z tytułu umowy o pracę. Sąd poparł stanowisko ZUS.

@RY1@i02/2012/053/i02.2012.053.21700030a.802.jpg@RY2@

Ryszard Sadlik, sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach

Ryszard Sadlik

sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach

Podstawa prawna

Art. 6 ust. 1, art. 13 ust. 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).

Art. 83 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).