W jaki sposób firma może zatrudnić młodocianego

Zabronione jest zatrudnienie młodocianych przy pracach związanych z produkcją i sprzedażą wyrobów alkoholowych. Inne rodzaje prac, których młodzi ludzie nie mogą wykonywać, są określone w rozporządzeniu zawierającym ich wykaz (m.in.: prace w narażeniu na czynniki chemiczne, biologiczne, hałas itp.). Warto pamiętać, że pracodawca może zatrudnić osobę młodocianą (czyli w wieku 16 - 18 lat) tylko w celu przygotowania do pracy zawodowej lub do prac lekkich. Przygotowanie zawodowe tych osób może odbywać się albo poprzez naukę zawodu, albo przyuczenie do wykonywania określonej pracy. Nauka zawodu ma na celu przygotowanie młodocianego do pracy w charakterze wykwalifikowanego robotnika lub czeladnika, a przyuczenie do wykonywania określonej pracy - w charakterze przyuczonego robotnika. Zawierając tego typu umowę, pracodawca musi realizować program nauczania i zorganizować młodocianemu dokształcanie teoretyczne we własnym zakresie (bądź skierować go na takie dokształcanie do szkoły zawodowej lub ośrodka dokształcania i doskonalenia zawodowego). Bardziej popularne jest zatrudnianie młodocianych przy lekkich pracach, czyli np. zbieraniu owoców, sprzątaniu, pracy w gastronomii lub hotelarstwie. Prace takie nie mogą jednak powodować zagrożenia dla ich życia, zdrowia i rozwoju psychofizycznego, a także utrudniać nauki w szkole.

Art. 191 par. 2 i art. 200¹ ustawy z 27 czerwca 1974 roku - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Załącznik nr 1 do rozporządzenia z 24 sierpnia 2004 r. w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac (Dz.U. z 2004 r. nr 200, poz. 2047 z późn. zm.).

Par. 1 rozporządzenia z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie przygotowania zawodowego młodocianych i ich wynagradzania (Dz.U. nr 60, poz. 278 z późn. zm.).

Co prawda generalnie, pracę mogą podejmować osoby, które ukończyły 16 lat, jednak od tej zasady obowiązują wyjątki. Dzieci poniżej 16. roku życia mogą być zatrudnione w firmach, które prowadzą działalność kulturalną, artystyczną, sportową lub reklamową. Zatrudnienie dziecka przez taki podmiot zawsze wymaga uprzedniej zgody przedstawiciela ustawowego lub opiekuna tego dziecka, a także zezwolenia inspektora pracy. Inspektor może wydać zezwolenie na wniosek pracodawcy albo odmówić jego udzielenia, jeżeli wykonywanie pracy lub innych zajęć zarobkowych powoduje zagrożenie dla życia, zdrowia i rozwoju psychofizycznego dziecka lub zagraża wypełnianiu przez dziecko obowiązku szkolnego. Zezwolenie może zostać także cofnięte na wniosek przedstawiciela ustawowego dziecka albo z urzędu przez inspektora pracy, jeśli naruszone zostaną warunki jego udzielenia. Warto pamiętać, że z osobą poniżej 16 roku życia firma może zawrzeć umowę o pracę w celu przygotowania zawodowego.

Art. 191 par. 5 i art. 304⁵ ustawy z 27 czerwca 1974 roku - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Par. 1-4 rozporządzenia ministra pracy i polityki społecznej z 5 grudnia 2002 r. w sprawie przypadków, w których wyjątkowo jest dopuszczalne zatrudnianie młodocianych, którzy nie ukończyli gimnazjum, osób niemających 16 lat, które ukończyły gimnazjum, oraz osób niemających 16 lat, które nie ukończyły gimnazjum (Dz.U. nr 214, poz. 1808).

Praca lekka, którą mogą wykonywać osoby młodociane, nie musi mieć charakteru sezonowego czy dorywczego. Firma może więc je zatrudnić również na stanowiska o charakterze całorocznym. Wykaz lekkich prac określa pracodawca w regulaminie pracy (ustala się w nim również rodzaje prac i stanowisk pracy dozwolonych młodocianym w celu odbywania przygotowania zawodowego). Jeśli pracodawca nie ma obowiązku wydania regulaminu, musi określić wykaz lekkich prac w osobnym dokumencie. Jednak firma nie może dowolnie ustalać wspomnianego wykazu. Zgodę na ustalenie wykazu wydaje lekarz medycyny pracy, a zatwierdza go inspektor pracy. Nie może on zawierać prac wzbronionych młodocianym, określonych w odrębnych przepisach.

Art. 200¹ ustawy z 27 czerwca 1974 roku - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Rozporządzenie z 24 sierpnia 2004 r. w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac (Dz.U. 2004 r. nr 200 z poz. 2047 z późn. zm.).

Czas pracy młodocianego, który nie ukończył jeszcze 16 lat, nie może przekraczać sześciu godzin na dobę. Z kolei ci w wieku 16 lat lub starsi mogą pracować osiem godzin na dobę (tak jak dorośli), ale do tego czasu wlicza się czas nauki w wymiarze wynikającym z obowiązkowego programu zajęć szkolnych młodocianego. Nie ma przy tym znaczenia, czy zajęcia rzeczywiście odbywają się w godzinach pracy, czy np. później. Jeżeli dobowy wymiar czasu pracy młodocianego jest dłuższy niż 4,5 godziny, pracodawca musi wprowadzić przerwę w pracy trwającą nieprzerwanie 30 minut, która też jest wliczana do czasu pracy. Jednocześnie takich pracowników nie wolno zatrudniać w godzinach nadliczbowych ani w porze nocnej, czyli pomiędzy godziną 22 a 6 (a w przypadku pracowników poniżej 16 lat - pomiędzy godziną 20 a 6). W ciągu każdej doby firma musi zapewnić młodocianym pracownikom 14-godzinną przerwę od pracy w porze nocnej, a w każdym tygodniu 48 godzin nieprzerwanego odpoczynku (obejmującego niedzielę).

Art. 202 i 203 ustawy z 27 czerwca 1974 roku - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Pracodawca musi udzielić młodocianemu urlopu, jeśli domaga się on wolnego w okresie ferii szkolnych (pod warunkiem, że młodociany uczęszcza do szkoły, w której przewidziane są ferie szkolne). Niepełnoletni pracownik uzyskuje prawo do urlopu z upływem sześciu miesięcy od rozpoczęcia pierwszej pracy. Wtedy przysługuje mu prawo do 12 dni wolnego. Po upływie roku wymiar ten podwyższa się do 26 dni, ale w roku, którym pracownik kończy 18 lat, zostaje on ograniczony do 20 dni (bo on przestaje być młodocianym). Z tych dni wolnych może skorzystać zarówno w okresie ferii zimowych, jak i letnich. Dodatkowo uczniom szkół dla pracujących w okresie ferii szkolnych pracodawca musi udzielić urlopu bezpłatnego, jeśli złożą oni wnioski w tej sprawie. Wymiar tego urlopu, łącznie z urlopem wypoczynkowym, nie powinien przekraczać dwóch miesięcy. Czas urlopu bezpłatnego wlicza się do okresu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze. W pozostałych przypadkach urlop należny młodocianemu powinien zostać udzielony na ogólnych zasadach (zgodnie z planem urlopów lub ustaleniami dokonanymi przez pracodawcę).

Art. 205 ustawy z 27 czerwca 1974 roku - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Łukasz Guza

lukasz.guza@infor.pl