Kiedy ojciec dziecka może zastąpić matkę na urlopie macierzyńskim

Urlop macierzyński przysługuje w wymiarze:

● 20 tygodni w przypadku urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie,

● 31 tygodni w przypadku urodzenia dwojga dzieci przy jednym porodzie,

● 33 tygodni w przypadku urodzenia trojga dzieci przy jednym porodzie,

● 35 tygodni w przypadku urodzenia czworga dzieci przy jednym porodzie lub

● 37 tygodni w przypadku urodzenia pięciorga i więcej dzieci przy jednym porodzie.

Co najmniej dwa tygodnie tego urlopu mogą przypadać przed przewidywaną datą porodu. Po porodzie przysługuje wówczas urlop macierzyński niewykorzystany przed porodem, do wyczerpania wskazanego wyżej okresu.

Urlop macierzyński ma obligatoryjny charakter. Po wykorzystaniu po porodzie co najmniej 14 tygodni tego urlopu pracownica może jednak zrezygnować z jego pozostałej części. W takim przypadku niewykorzystanej części urlopu udziela się pracownikowi ojcu wychowującemu dziecko, na jego pisemny wniosek.

Pracownica powinna zgłosić pracodawcy pisemny wniosek w sprawie rezygnacji z części urlopu macierzyńskiego najpóźniej na siedem dni przed przystąpieniem do pracy. Do wniosku należy dołączyć zaświadczenie pracodawcy zatrudniającego pracownika ojca wychowującego dziecko, potwierdzające termin rozpoczęcia urlopu macierzyńskiego przez ojca, wskazany w jego wniosku o udzielenie urlopu. Rozpoczęcie urlopu macierzyńskiego przez ojca dziecka musi przypadać bezpośrednio po terminie rezygnacji przez matkę z części urlopu.

Skuteczność decyzji pracownicy o rezygnacji z części urlopu macierzyńskiego zależy zatem od tego, czy ojciec dziecka wystąpi do swego pracodawcy z wnioskiem o wykorzystanie całej pozostałej części tego urlopu. Z urlopu macierzyńskiego może ponadto skorzystać tylko pracownik ojciec wychowujący dziecko. Takie uprawnienie nie przysługuje więc małżonkowi matki dziecka, który go nie przysposobił, ani ojcu, który nie ma faktycznej możliwości sprawowania opieki nad dzieckiem.

Art. 180 par. 1 i par. 3-6 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Po wykorzystaniu przez pracownicę po porodzie urlopu macierzyńskiego w wymiarze ośmiu tygodni pracownikowi ojcu wychowującemu dziecko przysługuje prawo do części tego urlopu - odpowiadającej okresowi, w którym pracownica uprawniona do urlopu wymaga opieki szpitalnej ze względu na stan zdrowia uniemożliwiający jej sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem.

W takim przypadku urlop macierzyński pracownicy przerywa się na okres, w którym korzysta z niego pracownik ojciec wychowujący dziecko. Łączny wymiar urlopu macierzyńskiego, wykorzystanego przez matkę i ojca dziecka, nie może jednak przekroczyć wymiaru przewidzianego dla matki (w omawianej sytuacji wynosi on 20 tygodni).

Warunkiem skorzystania z urlopu przez ojca dziecka jest więc w tym przypadku wykorzystanie przez matkę po porodzie ośmiu tygodni urlopu macierzyńskiego i jej choroba wymagająca leczenia szpitalnego. Urlop macierzyński matki nie przerwie się natomiast w przypadku sprawowania opieki nad dzieckiem przez osobę inną niż ojciec (np. przez babcię dziecka).

Art. 180 par. 6¹ - 6³ ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

W razie zgonu pracownicy w czasie urlopu macierzyńskiego, pracownikowi ojcu wychowującemu dziecko przysługuje prawo do niewykorzystanej części tego urlopu.

W omawianym przypadku przysługuje mu urlop w wymiarze 19 tygodni, gdyż przy życiu pozostało tylko jedno z bliźniąt. Na długość urlopu macierzyńskiego nie ma natomiast obecnie wpływu konieczność zajmowania się przez pracownika jeszcze jednym, starszym dzieckiem.

Art. 180 par. 7 i art. 180¹ par. 1 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Od 1 stycznia 2010 r. można skorzystać także z dodatkowego (fakultatywnego) urlopu macierzyńskiego. Dodatkowy urlop macierzyński będzie przysługiwał docelowo (w 2014 r.) w wymiarze:

● do sześciu tygodni - w przypadku urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie,

● do ośmiu tygodni - w przypadkach urodzenia więcej niż jednego dziecka przy jednym porodzie.

W 2010 r. i 2011 r. w razie urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie przysługuje on jednak w wymiarze do dwóch tygodni, a w razie urodzenia więcej niż jednego dziecka przy jednym porodzie - do trzech tygodni. Natomiast w 2012 r. i 2013 r. przy urodzeniu jednego dziecka przy jednym porodzie będzie przysługiwać w wymiarze do czterech tygodni, a przy urodzeniu więcej niż jednego dziecka przy jednym porodzie - do sześciu tygodni. Dodatkowy urlop macierzyński jest udzielany jednorazowo, w wymiarze tygodnia lub jego wielokrotności, bezpośrednio po urlopie macierzyńskim.

Prawo do takiego urlopu ma przede wszystkim matka dziecka. Jest on udzielany na jej pisemny wniosek, składany w terminie nie krótszym niż siedem dni przed rozpoczęciem tego urlopu (pracodawca jest obowiązany uwzględnić taki wniosek). Z dodatkowego urlopu macierzyńskiego może jednak skorzystać także pracownik ojciec wychowujący dziecko:

● w przypadku rezygnacji przez pracownicę, po wykorzystaniu po porodzie co najmniej 14 tygodni urlopu macierzyńskiego, z pozostałej części tego urlopu oraz udzielenia jej ojcu dziecka lub

● w razie wykorzystania urlopu macierzyńskiego przez pracownicę (pracownik ojciec wychowujący dziecko powinien wówczas wskazać we wniosku termin zakończenia urlopu macierzyńskiego przez matkę).

Tak, jak ma to miejsce przy urlopie podstawowym, pracownik ojciec wychowujący dziecko może ponadto skorzystać z dodatkowego urlopu macierzyńskiego w razie pobytu matki dziecka w szpitalu lub jej śmierci. Na dodatkowym urlopie macierzyńskim nie mogą natomiast przebywać jednocześnie oboje rodzice.

Osoba uprawniona do dodatkowego urlopu macierzyńskiego może łączyć korzystanie z tego urlopu z wykonywaniem pracy u pracodawcy udzielającego urlopu - w wymiarze nie wyższym niż połowa pełnego wymiaru czasu pracy. W takim przypadku podjęcie pracy następuje na pisemny wniosek pracownika, składany w terminie nie krótszym niż siedem dni przed rozpoczęciem wykonywania pracy. Należy wskazać w nim wymiar czasu pracy oraz okres, przez który pracownik zamierza łączyć korzystanie z dodatkowego urlopu macierzyńskiego z wykonywaniem pracy.

Art. 182¹, art. 182² i art. 189¹ ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Art. 12 ustawy z 6 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 237, poz. 1654).

Anna Puszkarska

radca prawny