Czy za pracę w godzinach ponadwymiarowych należy się dodatek za nadgodziny

Praca nauczyciela akademickiego przekraczająca wymiar pensum dydaktycznego nie stanowi pracy w godzinach nadliczbowych w rozumieniu art. 151 par. 1 k.p. Sąd Najwyższy w wyroku z 26 listopada 2002 r. (I PKN 632/01, OSNAPiUS 2004/10/172) wyjaśnił, że specyfika pracy nauczyciela akademickiego nie pozwala na zastosowanie do czasu jego pracy ani norm podstawowego czasu pracy (art. 129 k.p.), ani innych przepisów kodeksu pracy o wymiarze i rozkładzie czasu pracy, ani przepisów o godzinach nadliczbowych. Orzeczenie to odnosiło się co prawda do regulacji z 12 września 1990 r., ale nadal zachowało swoją aktualność.

W myśl art. 131 ust. 1 ustawy z 27 lipca 2005 r. - Prawo o szkolnictwie wyższym (dalej ustawa) w szczególnych przypadkach uzasadnionych koniecznością realizacji programu kształcenia nauczyciel akademicki może być zobowiązany prowadzić zajęcia dydaktyczne w godzinach ponadwymiarowych. Liczba tych godzin nie może przekraczać dla pracowników naukowo-dydaktycznych 1/4, a dla pracowników dydaktycznych 1/2 wymiaru obowiązków dydaktycznych.

Przesłanką pracy ponadwymiarowej są "szczególne przypadki uzasadnione koniecznością realizacji programu kształcenia". Dotyczą one rzeczywistych i istotnych potrzeb pracodawcy związanych z realizacją programu dydaktycznego uczelni. Nie mogą się one natomiast sprowadzać do tego, że uczelnia powierza już zatrudnionym pracownikom zajęcia dydaktyczne w rozmiarze znacznie przekraczającym ustawowo określone limity godzin ponadwymiarowych i w ten sposób - kosztem drastycznego obciążenia pracowników zatrudnionych - oszczędza na zatrudnianiu kolejnych pracowników naukowo-dydaktycznych. Jeżeli więc zadania dydaktyczne są tak określone, że mieszczą się w pensum oraz w limicie 1/4 (względnie 1/2) godzin ponadwymiarowych ponad pensum, to nauczyciel akademicki nie może odmówić prowadzenia zajęć dydaktycznych w godzinach ponadwymiarowych, ponieważ mieści się to w ustawowych granicach jego obowiązków dydaktycznych.

W związku z tym pracownik ma obowiązek tak ułożyć swoje zadania naukowe i organizacyjne, aby na polecenie szkoły wyższej jako pracodawcy wykonać zajęcia dydaktyczne w granicach 1 pensum, i jego zgoda nie jest w tym zakresie wymagana. Ten obowiązek wynika z art. 100 par. 1 k.p., zgodnie z którym pracownik zobowiązany jest stosować się do poleceń przełożonych, które dotyczą pracy, jeżeli nie są one sprzeczne z przepisami prawa lub umową o pracę.

Ponadto nauczycielowi akademickiemu za jego zgodą może być powierzone prowadzenie zajęć dydaktycznych w wymiarze przekraczającym liczbę godzin ponadwymiarowych określoną w art. 131 ust. 1 ustawy. Zasady oraz tryb powierzania tych zajęć określa Senat (art. 130 ust. 2 ustawa). Oznacza to, iż w granicach nieprzekraczających 1/4, względnie 1/2 pensum nauczyciel akademicki jest zobowiązany do wykonywania pracy ponadwymiarowej, natomiast jego zgoda jest wymagana dopiero po przekroczeniu tej granicy.

Istotne jest również, na co wskazał Sąd Najwyższy w powołanym wyżej wyroku, że wysokość wynagrodzenia za godziny ponadnormatywne nie może być niższa od wysokości wynagrodzenia za godziny mieszczące się w ramach pensum dydaktycznego. Zgoda nauczyciela akademickiego na powierzenie dodatkowych ponadwymiarowych godzin zajęć dydaktycznych nie oznacza, zdaniem SN, zgody na przyjętą przez uczelnię stawkę godzinową wynagrodzenia za te zajęcia. Godziwa relacja wynagrodzenia nauczyciela akademickiego za godziny wymiarowe (mieszczące się w pensum dydaktycznym) i ponadwymiarowe oznacza, że stawka wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe nie powinna być niższa od stawki wynagrodzenia za zajęcia dydaktyczne odbywane w ramach pensum.

@RY1@i02/2011/194/i02.2011.194.209.00080o.802.jpg@RY2@

Krzysztof Chyba, ekspert z zakresu prawa pracy

Krzysztof Chyba

ekspert z zakresu prawa pracy

Art. 131 ust. 1 ustawy z 27 lipca 2005 r. - Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.U. nr 164, poz. 1365 z późn. zm.).