Redukcje w szkołach tylko do końca maja

Maj to dla oświaty gorący okres, bo jest związany z ruchami kadrowymi. Gminy w ostatnich dniach zatwierdzają tzw. arkusze organizacyjne przygotowane przez dyrektorów placówek oświatowych. W ostatnich dniach maja trzeba się uporać m.in. z rozwiązywaniem umów z nauczycielami dla których nie wystarczyło zajęć.

Zwolnienia są efektem m.in. pogłębiającego się niżu demograficznego. Przyczyną majowych wypowiedzeń jest też likwidacja szkół i przedszkoli.

Karta nauczyciela nierzadko przewiduje, że do rozwiązania stosunku pracy z osobami uczącymi w placówkach oświatowych dochodzi w ostatnim dniu roku szkolnego, czyli 31 sierpnia. Dlatego wypowiedzenia są wręczane w maju, bo większość nauczycieli ma trzymiesięczny okres wypowiedzenia.

Mniej etatów

Sposobem na szukanie oszczędności jest łączenie etatów i przyznawanie dodatkowych godzin ponadwymiarowych. Dzięki takiemu rozwiązaniu gminie łatwiej zapewnić wymagane przez Kartę nauczyciela średnie płace. Należy jednak pamiętać, że przyznawanie dodatkowych zajęć nie może się wiązać ze zwolnieniem innej osoby o tych samych kompetencjach z powodu braku wymaganych zajęć do zapewnienia pensum. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w jednym ze swoich orzeczeń (sygn. akt. II PK 279/09). Przyznał, że zwolnienie nauczyciela może się odbyć, gdy rzeczywiście nie ma możliwości przydzielenia mu odpowiedniej liczby godzin. Rozdzielenie zajęć innym nauczycielom w ramach godzin ponadwymiarowych, które mogłyby uzupełnić obowiązkowe pensum zwalnianego, może więc budzić wątpliwości. SN podkreślił, że jeśli taka decyzja dyrektora nie jest uzasadniona szczególnie ważnymi przyczynami, trudno uznać ją za właściwą.

Rozwiązywanie umów czasowych

Dyrektorom szkół najłatwiej przeprowadzać zwolnienia w szkole, zaczynając od osób zatrudnionych na umowach okresowych. Takie umowy są zawieranie z rozpoczynającymi pracę w szkole w celu odbycia stażu wymaganego do uzyskania awansu na stopień nauczyciela kontraktowego. Trzeba jednak zaznaczyć, że młodzi nauczyciele są z kolei najmniejszym obciążeniem dla budżetu, bo ich zarobki są najniższe.

Drugi przypadek zawierania umów terminowych wynika zastępstwa, gdy inny nauczyciel przebywa np. na urlopie wychowawczym. Takie umowy najczęściej rozwiązuje się z upływem czasu, na który były zawarte. Dotyczy to nawet tych osób, które są działaczami związkowymi i podlegają szczególnej ochronie.

Wyjątkiem są nauczyciele, których wypowiedzenie nastąpiłoby po upływie trzeciego miesiąca ciąży. W takiej sytuacji zgodnie z art. 177 par. 3 kodeksu pracy zostaje umowa przedłużona do dnia porodu. Ponadto dyrektorzy szkół mogą z nauczycielami zatrudnionymi na dłużej niż sześć miesięcy zawrzeć w umowie klauzule, że każda ze stron ma prawo zrezygnować ze stosunku pracy z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia.

Gwarancje dla kontraktowych

Poza stażystami i wskazanymi wyjątkami pozostali nauczyciele mają gwarancję stałego zatrudnienia. Nauczyciele kontraktowi muszą być zatrudniani na umowę o pracę na czas nieokreślony. W wyjątkowych sytuacjach można też zatrudnić nauczyciela mianowanego i dyplomowanego, jeśli szkoła nie ma dla nich pełnego etatu. Wtedy zastosowanie ma niepełny wymiar. Każda ze stron może taki stosunek rozwiązać z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia.

Bieg tego okresu rozpoczyna się od 1 czerwca i trwa do 31 sierpnia. Dyrektor szkoły zwalniając w takim trybie nauczyciela, musi uzasadnić swoją decyzję i pouczyć go o prawie odwołania się od niej do sądu. W efekcie jeśli szef placówki oświatowej zdecyduje, że w takim trybie chce rozstać się z nauczycielem, musi mu wręczyć wypowiedzenie najpóźniej 31 maja.

Schody przy mianowanych

W oświacie najwięcej nauczycieli zatrudnionych jest na podstawie mianowania. Obecnie jest ich ponad 80 proc. Są to osoby z najwyższymi awansami zawodowymi. Ta grupa nie dość, że zarabia najwięcej, to także podlega szczególnej ochronie przed zwolnieniem. Do ich zwolnienia może dojść tylko w przypadkach wskazanych w art. 20 i 23 Karty nauczyciela. Dla wszystkich w tej grupie przewidziany jest trzymiesięczny okres wypowiedzenia.

Do rozwiązania stosunku pracy może dojść na wniosek nauczyciela, jeśli takie wypowiedzenie sam zainteresowany złożył do końca maja. Kolejnym przypadkiem jest ukończenie przez nauczyciela 65 lat i nabycie praw emerytalnych. Dyrektor może mu przedłużyć zatrudnienie maksymalnie do 67 lat. Decyzje w tej sprawie nauczyciel również ma otrzymać do końca maja. Obecnie trwają prace nad nowelizacją m.in. Karty nauczyciela, która ten wiek podwyższa z 65 do 67 lat. To efekt reformy emerytalnej i podwyższenia wszystkim wieku przechodzenia na świadczenie.

Likwidacja bez ochrony

W tym roku blisko 2 tys. placówek oświatowych ma być zlikwidowanych. Nauczyciele mianowani, podlegający szczególnej ochronie, również będą musieli się do końca sierpnia pożegnać z pracą. Gdy szkoła ulega częściowej likwidacji lub dokonywane są zmiany organizacyjne, to dyrektor, jeśli chce zwolnić nauczyciela podlegającego szczególnej ochronie, musi odpowiednio wcześniej powiadomić związki zawodowe. Do siedmiu dni organizacja związkowa może przesłać dyrektorowi pisemne zastrzeżenia do przyczyn zwalniania. Ale nawet negatywna opinia nie ma większego znaczenia przy przeprowadzeniu reorganizacji. Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z 7 sierpnia 2002 r. (I PKN 438/01) konsultacje ze związkami są wymagane nie tylko w przypadku osób zatrudnionych na podstawie mianowania, ale także umowy o pracę.

Dyrektor zwalniając nauczycieli, musi liczyć się z ich prawami. Nauczyciel w ciągu 30 dni od wypowiedzenia może złożyć wniosek o przeniesienie w stan nieczynny. Wypowiedzenie jest wtedy nieważne. Nauczyciel może przez pół roku pozostawać w stanie nieczynnym. Po tym okresie jego stosunek pracy ze szkołą wygasa i nabywa on prawo do odprawy. Ponadto przez całe pół roku nauczyciel wciąż otrzymuje od gminy wynagrodzenie zasadnicze i korzysta ze świadczeń socjalnych. Dyrektor szkoły, jeśli znajdzie dla niego etat, może go ponownie przywrócić. Gdy ten odmówi, jego stosunek pracy wygasa. Ponadto wytypowani do zwolnienia w maju nauczyciele nagminnie uciekają na płatne urlopy.

Lekarz nie uratuje, poczta pogrąży

Zasadą jest, że umowa o pracę rozwiązuje się m.in. przez oświadczenie jednej ze stron z zachowaniem okresu wypowiedzenia lub bez niego. Zgodnie jednak z art. 41 kodeksu pracy pracodawca nie może wypowiedzieć umowy o pracę w czasie urlopu pracownika, a także w czasie innej usprawiedliwionej nieobecności w pracy, jeżeli nie upłynął jeszcze okres uprawniający do rozwiązania umowy bez wypowiedzenia.

Art. 41 kodeksu pracy nie ma jednak zastosowania do zwalnianych nauczycieli. Tak zdecydował Sąd Najwyższy w uchwale z 7 grudnia 2006 r. (sygn. akt I PZP 4/06). Orzekł wtedy, że w przypadku istnienia podstaw do rozwiązania stosunku pracy z mianowanym nauczycielem z przyczyn wskazanych w art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty nauczyciela nie stosuje się art. 41 kodeksu pracy. Zdaniem sądu sposób i tryb rozwiązywania stosunku pracy z nauczycielem mianowanym jest wyczerpany. W efekcie, zwolnienie lekarskie dostarczone przez zwalnianego nauczyciela nie ochroni go przed utratą pracy.

Jeśli nauczyciel spodziewa się zwolnienia i jest nieobecny w szkole, bo np. dostarczył zwolnienie lekarskie, to i tak dyrektor placówki jest w stanie rozwiązać z nim stosunek pracy. Szef placówki powinien wysłać wypowiedzenie za pośrednictwem poczty listem poleconym. Zgodnie z przepisami jeśli dwukrotnie awizowana przesyłka nie zostanie odebrana, to i tak przyjmuje się, że pracownik zapoznał się z dokumentem. A to oznacza, że nauczyciel będzie musiał udowadniać przed sądem brak możliwości zapoznania się ze zwolnieniem. Takie rozstrzygnięcie potwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z 5 października 2005 r. (I PK 37/05).

PRZYKŁAD

Nie można zwalniać bez koncepcji

Dyrektor zwolnił jednego z trzech nauczycieli języka polskiego. Głównym powodem była mała liczba godzin. Nauczyciel odwołał się do sądu i zażądał przywrócenia do pracy na poprzednie stanowisko. Argumentował, że szef placówki nie przedstawił obiektywnych kryteriów zwolnienia. Co więcej, pozostali nauczyciele mieli niższe kwalifikacje, bo byli to nauczyciele kontraktowi, a zwolniono dyplomowanego. Sąd uwzględnił roszczenie. Ponadto ustalił, że każdy z dwóch pozostałych nauczycieli otrzymał godziny ponadwymiarowe (18 pensum + 9 godzin ponadwymiarowych). W efekcie nakazał dyrektorowi przywrócenie nauczyciela do pracy i stworzenie etatu z godzin ponadwymiarowych, których było w sumie 18. Sąd wskazał, że dyrektor popełnił dwa błędy przy zwalnianiu. Pierwszy to brak kryteriów doboru do przeprowadzania racjonalizacji. Nie można jedynie kierować się tym, że zwolniono nauczyciela, który był największym obciążeniem dla budżetu. Drugim błędem było przyznanie godzin ponadwymiarowych w sytuacji, gdy z tych zajęć można byłoby stworzyć etat dla zwalnianego nauczyciela.

Krok po kroku

Jak się rozstać

1 dyrektor szkoły powiadamia oświatowe związki zawodowe o zamiarze wypowiedzenia stosunku pracy nauczycielom,

2 związki mają siedem dni od otrzymania zawiadomienia na zgłoszenie zastrzeżeń,

3 po upływie terminu na odpowiedź związków dyrektor może rozpocząć zwolnienia,

4 wypowiedzenia stosunku pracy powinien wręczyć do końca maja,

5 nauczyciel może w ciągu siedmiu dni odwołać się do sądu od wypowiedzenia albo

6 złożyć do 30 dni od wypowiedzenia dyrektorowi wniosek o przeniesienie w stan nieczynny

KOMENTARZ EKSPERTA

@RY1@i02/2012/099/i02.2012.099.088000300.802.jpg@RY2@

Monika Rubaj-Królikowska, radca prawy w Gminie Ustka

W czasie biegu okresu wypowiedzenia dyrektor szkoły może cofnąć oświadczenie o rozwiązaniu umowy o pracę z nauczycielem za wypowiedzeniem. Chociaż kwestia ta nie jest wprost uregulowana w kodeksie pracy, to w orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje ugruntowany pogląd, iż możliwie jest cofnięcie oświadczenia o rozwiązaniu umowy o pracę za wypowiedzeniem. Ale dla osiągnięcia oczekiwanego skutku prawnego wymagana jest zgoda pracownika. Jeżeli nie wyrazi na to zgody, umowa rozwiąże się z upływem okresu wypowiedzenia.

Dyrektor jako pracodawca i kierownik jednostki działa samodzielnie w zakresie zatrudniania nauczycieli, ale zobowiązany jest do prowadzania prawidłowej gospodarki finansowej, stosowania się do zatwierdzonego przez organ prowadzący arkusza organizacji szkoły oraz wytycznych organu prowadzącego w zakresie organizacji pracy szkół. Dokumenty te stanowią dla szefa placówki podstawę do zatrudnienia odpowiedniej liczby osób. Jeśli są plany zatrudnienia nauczyciela w połowie roku szkolnego, to konieczna jest zmiana arkusza organizacyjnego, którą zatwierdza organ prowadzący. Wiąże się to z koniecznością zwiększenia budżetu szkoły, a więc de facto zgodą gminy na utworzenie kolejnego etatu.

Artur Radwan

artur.radwan@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 10 - 28 i art. 91c ustawy z 26 stycznia 1982 r. - Karta nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2006 r. nr 97, poz. 674 z późn. zm.).