Instytucja zabezpieczenia może być nadużywana

Jeżeli udzielenie zabezpieczenia ma polegać na nałożeniu obowiązku powstrzymywania się od określonych czynów na czas trwania procesu, to sąd powinien rozstrzygać o tym na rozprawie, a nie tak, jak jest to obecnie, na posiedzeniu niejawnym. Obowiązany musi bowiem mieć możliwość przygotowania się do ewentualnego zakazu działania. Co więcej, zaskakiwanie go takim niejawnie orzeczonym ograniczeniem może być nadużywane przez uprawnionych, którzy mogą wykorzystywać tę instytucję w celach innych niż ochrona dochodzonego prawa. Takich wątpliwości nabrał Sąd Okręgowy w Krakowie, rozpatrując wniosek o udzielenie zabezpieczenia polegającego na wydaniu zakazu używania pewnego oznaczenia przez firmę prowadzącą działalność w zakresie usług hotelarskich i restauracyjnych.

Wniosek do TK

Krakowski sąd postanowił więc zapytać Trybunał Konstytucyjny, czy art. 735 par. 1 kodeksu postępowania cywilnego w zakresie, w jakim przewiduje unormowanie na posiedzeniu niejawnym praw i obowiązków stron na czas trwania procesu, jest zgodny z art. 45 ust. 1 konstytucji. Ten bowiem stanowi, że każdy ma prawo do jawnego rozpatrzenia sprawy.

Od tej zasady istnieje jednak w procedurze cywilnej wiele wyjątków. Nie są one uważane za niezgodne z konstytucją, jeżeli obejmują orzeczenia, które nie rozstrzygają ostatecznie o prawach i obowiązkach stron w danej instancji. Należy do nich postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia. Zgodnie z art. 731 k.p.c. zabezpieczenie nie może bowiem zmierzać do zaspokojenia roszczenia. Jednak i tutaj mamy do czynienia z wyjątkiem. Otóż, jak przypomina SO, w utrwalonym orzecznictwie przyjmuje się, że nie dotyczy to sytuacji, gdy natura dochodzonego nie pozwala na inne sposoby zabezpieczenia niż prowadzące do częściowego zaspokojenia uprawnionego. I właśnie przykładem takiego zabezpieczenia jest roszczenie o zakazanie określonych czynów.

Efekt zaskoczenia

Krakowski sąd przypomina, że w przeciwieństwie do innych sposobów zabezpieczenia unormowanie praw i obowiązków stron na czas postępowania w istocie rozstrzyga spór na czas trwania procesu. "Nawet jeżeli ostatecznie powód przegrywa proces, to skutki zaniechania przez pozwanego spornych czynów w czasie procesu są nieodwracalne" - czytamy w uzasadnieniu pisma do TK. Ponadto, zdaniem sądu pytającego, orzekanie w sposób niejawny zakazu określonych czynów powoduje, że obowiązany jest tym zaskakiwany i nie ma możliwości się do tego w odpowiedni sposób przygotować.

"Możliwość normowania praw i obowiązków obowiązanego bez jego wysłuchania prowokuje do nadużywania instytucji zabezpieczenia" - ostrzega krakowski sąd. Ponadto SO podkreśla, że stale rośnie liczba "spraw, w których uprawniony jeszcze przed wniesieniem pozwu usiłuje uzyskać zabezpieczenie polegające na zakazie czynów będących przedmiotem żądania przyszłego pozwu, choć racje przemawiające za możliwością udzielenia zabezpieczenia przed wszczęciem postępowania raczej nie dotyczą roszczeń tego rodzaju". Dotyczy to przede wszystkim spraw z prawa własności przemysłowej, ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji oraz prawa autorskiego.

"Złożenie wniosku o udzielenie zabezpieczenia i powstrzymywanie się od wniesienia pozwu świadczy o nadużywaniu instytucji udzielenia zabezpieczenia" - wskazuje sąd okręgowy. I dlatego, jego zdaniem, postanowienie o udzieleniu tego typu zabezpieczenia powinno być wydawane wyłącznie po przeprowadzeniu rozprawy.

"Rozstrzyganie o prawach i obowiązkach stron wymaga kontradyktoryjnej ustnej rozprawy, na której strony mogą swobodnie przedstawić swoje racje i wyjaśnić wątpliwości sądu" - napisano w uzasadnieniu pytania prawnego.

Małgorzata Kryszkiewicz

malgorzata.kryszkiewicz@infor.pl