Zastaw rejestrowy dostępny dla wszystkich

Zastaw rejestrowy jest już dostępny dla wierzycieli krajowych i zagranicznych, przedsiębiorców i osób nieprowadzących działalności gospodarczej. Oczywiście nadal warunkiem ustanowienia zastawu rejestrowego jest zawarcie umowy zastawniczej na piśmie (ustna byłaby nieważna) między osobą uprawnioną do rozporządzania przedmiotem zastawu (zastawcą) a wierzycielem (zastawnikiem) oraz wpis do rejestru zastawów. Ta ostatnia czynność jest bowiem równoznaczna z wydaniem rzeczy, mimo że i ruchomości, i papiery wartościowe albo inne dokumenty obciążone takim ograniczonym prawem rzeczowym mogą pozostać w posiadaniu zastawcy, względnie innej osoby wskazanej w umowie, o ile zgodziła się ona na to.

I tu, wobec konieczności złożenia do sądu wniosku o wpis zastawu do rejestru, pojawia się praktyczny problem. Co stanie się, jeżeli sąd w postępowaniu o rejestrację zastawu zwróci wniosek, skoro może to uczynić? Otóż pismo zwrócone nie wywołuje żadnych skutków, jakie ustawa wiąże z wniesieniem go (art. 130 par. 2 kodeksu postępowania cywilnego). Natomiast uzupełniony wniosek rozpoznaje się jako nowy, tzn. poprawione lub uzupełnione pismo wywołuje skutki od chwili jego wniesienia (art. 130 par. 3 k.p.c.). To zaś niepotrzebnie wydłuża postępowanie i naraża strony umowy zastawniczej na zbędne koszty.

Tymczasem sąd zawsze powinien zwracać wniosek o rejestrację zastawu, który składa zastawnik lub zastawca, nawet jeśli powziął wątpliwość, czy strony nie zaniżyły wartości przedmiotu zastawu. Liczy się bowiem nie tyle wartość przedmiotu zastawu, co ustanowionego prawa. To zaś jest w stu procentach w gestii stron. Kiedy bowiem bank lub osoba fizyczna ustanowi zastaw na samochodzie wartym 50 tys., a wierzytelność wynosi 100 tys., to jest to problem zastawnika (wierzyciela) i jego dłużnika. Sąd nie ma kompetencji, by zamieniać się w rzeczoznawcę majątkowego i wyceniać każdy składnik przedmiotu zastawu. Tymczasem nadal nierzadko funkcjonuje w ten sposób, na co skarżą się czytelnicy i ich adwokaci i radcowie prawni, nazywając takie wydłużanie procedury włoskim strajkiem. Tym bardziej że daje to tylko taki skutek, że pożyczkodawcy szukają innych metod zabezpieczenia swych umów. Niemniej nie zawsze jest sens ustanawiania hipoteki, jeżeli zabezpieczane kwoty są wielokrotnie niższe niż wartość nieruchomości, na której można ustanowić tego rodzaju prawo rzeczowe.

Choć sąd ma prawo i obowiązek sprawdzać, czy wszystkie postanowienia umowy zgadzają się ze stanem faktycznym, podobnie gdy chodzi o oznaczenie przedmiotu zastawu, to jednak w bardziej skomplikowanych sytuacjach, gdy przedmiotem zastawu rejestrowego jest np. zbiór rzeczy oznaczonych co do gatunku lub zbiór zorganizowany, w szczególności magazyn przedsiębiorstwa, nie ma sensu łamanie zwyczaju, który stosowali od lat przedsiębiorcy.

Do wyceny przedmiotu zastawu brali mianowicie wyciąg z ksiąg rachunkowych albo z inwentury za ostatni rok i - żeby nie przygotowywać nowszej dokumentacji - po pobieżnym sprawdzeniu przyjmowali, że stan rzeczy mniej więcej się zgadza. I to sądy przeważnie akceptowały. Przy tym to strony brały na siebie ryzyko, że przedmiot zastawu nie zniknie. Zakładano, że jeśli nawet firma sprzedałaby towar, to kupiłaby nowy towar. Założenie jest bowiem takie, że zastaw zostaje ustanowiony na działającym przedsiębiorstwie i można sobie wyobrazić, jakie rzeczy wchodziłyby w skład przedmiotu zastawu, gdyby doszło do inwentaryzacji w celu zaspokojenia się wierzyciela. Tym bardziej że zastawcy - bez względu na to, kim jest - zawsze przysługuje (jeżeli umowa zastawnicza nie stanowi inaczej) roszczenie o odszkodowanie z tytułu utraty, zniszczenia, uszkodzenia lub obniżenia wartości przedmiotu zastawu rejestrowego.