Jakie są przesłanki wyłączenia sędziego od orzekania w sprawie

Instytucja wyłączenia sędziego ma gwarantować jego bezstronność. Podstawą wniosku o wyłączenie sędziego mogą być m.in. stosunki osobiste pomiędzy sędzią a stroną lub jej przedstawicielem, a także wszelkie inne okoliczności, które mogą wpłynąć na jego bezstronność w danej sprawie.

Kodeks postępowania cywilnego (k.p.c.), a konkretnie jego art. 48, zawiera katalog przesłanek wykluczających możliwość rozpatrzenia sprawy przez określonego sędziego. Oznacza to, że jeżeli wystąpi którakolwiek z nich, sędzia powinien zawiadomić sąd o zachodzącej podstawie swego wyłączenia i wstrzymać się od udziału w sprawie. I tak sędzia wyłączony jest od orzekania w sprawach, w których jest stroną lub pozostaje z jedną ze stron w takim stosunku prawnym, że wynik sprawy oddziaływa na jego prawa i obowiązki. W tym przypadku chodzi o bezpośrednie oddziaływanie zapadłego wyroku na stosunek prawny istniejący pomiędzy konkretnym sędzią a jedną ze stron, których sprawę miałby on rozstrzygać.

Ponadto sędzia zostanie wyłączony od orzekania w sprawach swego małżonka, krewnych lub powinowatych w linii prostej (a więc dzieci, wnuków, rodziców, dziadków, teściów, małżonków dzieci), krewnych bocznych do czwartego stopnia (rodzeństwa, jego dzieci i wnuków) oraz powinowatych bocznych do drugiego stopnia, czyli małżonków rodzeństwa i rodzeństwa małżonka. Kolejną przesłanką, o której mowa w art. 48 k.p.c., jest to, iż sprawa, którą miałby rozpatrywać dany sędzia, dotyczy osób, z którymi jest on związany z tytułu przysposobienia, opieki lub kurateli. Należy także zaznaczyć, że powody wyłączenia trwają także po ustaniu uzasadniającego je związku małżeńskiego czy przysposobienia bądź opieki albo kurateli. Ponadto sędzia będzie wyłączony z mocy samej ustawy w sprawach, w których był lub nadal jest pełnomocnikiem albo był radcą prawnym jednej ze stron. Należy tutaj zaznaczyć, że dotyczy to zarówno pełnomocnictw o charakterze procesowym, jak i materialnym. Tak więc sędzia zostanie odsunięty od orzekania nie tylko wtedy, gdy reprezentował stronę w procesie, ale także wówczas, gdy np. był na jego mocy upoważniony do zawarcia ugody pozasądowej. Podobnie jest w sytuacji, gdy sędzia świadczył usługi jednej ze stron jako radca prawny. W takiej sytuacji nie będzie on mógł orzekać w jej sprawie, nawet jeżeli jego działalność polegała tylko np. na sporządzaniu opinii i nie miała charakteru procesowego.

Niemożność rozpoznania sprawy występuje także w sprawach, w których w instancji niższej sędzia brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia. Dotyczy to także spraw o ważność aktu prawnego sporządzonego z jego udziałem lub przez niego rozpoznanego oraz spraw, w których sędzia występował jako prokurator. Zgodnie jednak z orzecznictwem Sądu Najwyższego sędzia nie będzie podlegał wyłączeniu na postawie tego przepisu, jeżeli poprzednio orzekał w innej sprawie między tymi samymi stronami (wyrok SN z 19 lutego 2002 r., sygn. akt II UKN 307/01).

Ponadto sędzia z mocy ustawy wyłączony jest od orzekania w sprawach o odszkodowanie z tytułu szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem, jeżeli brał udział w wydaniu tego orzeczenia.

W sytuacji gdy w danej sprawie wystąpiła którakolwiek z wymienionych powyżej przesłanek, a sędzia mimo to nie powstrzymał się od orzekania, wówczas takie postępowanie jest wadliwe. Tak więc nie ma znaczenia fakt, czy miały one rzeczywiście wpływ na bezstronność sędziego. Jeżeli od orzeczenia wydanego przez sąd, w składzie którego brał udział sędzia, który z mocy ustawy powinien zostać wyłączony, zostanie wniesiona apelacja, to sąd II instancji będzie zmuszony uchylić wyrok sądu I instancji. Ponadto zniesie on postępowanie od dnia, w którym brał udział sędzia wyłączony z mocy samej ustawy.

Może się także zdarzyć, że orzeczenie, w wydaniu którego brał udział sędzia wyłączony z mocy samego prawa, mimo to uprawomocni się. W takiej sytuacji w dalszym ciągu można go podważyć, gdyż orzekanie przez sędziego, który powinien być wyłączony, jest jedną z podstaw żądania wznowienia postępowania, o którym mowa w art. 401 pkt 1 k.p.c. Co jednak ważne, strona będzie miała prawo wznowić postępowanie na tej postawie tylko wtedy, gdy nie mogła domagać się wyłączenia sędziego przed uprawomocnieniem się wyroku. Ponadto rozpoznanie sprawy przez sędziego wyłączonego z mocy ustawy może być również podstawą skargi kasacyjnej.

Należy jednak pamiętać, że nawet jeżeli w danej sprawie nie występuje żadna z opisanych powyżej przesłanek, to zarówno strona, jak i sędzia mogą domagać się wyłączenia na wniosek. Dotyczy to sytuacji, gdy istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie.

Reprezentowana przez sędziego odmienna od poglądu strony ocena prawna nie stanowi podstawy wniosku o wyłączenie sędziego. Tak orzekł Sąd Najwyższy (sygn. akt II CZ 8/76). Natomiast zarzuty dotyczące wydanego orzeczenia, a także te, które opierają się na naruszeniu przepisów procesowych w toku postępowania, mogą stanowić uzasadnienie wniesienia środka odwoławczego. Innymi słowy - jeżeli strona nie zgadza się z dokonaną przez sąd oceną prawną, nie powinna domagać się wyłączenia sędziego, może jednak złożyć apelację od zapadłego w jej sprawie wyroku.

Na podstawie tego przepisu można więc żądać wyłączenia sędziego, gdy łączą go z jedną ze stron lub jej pełnomocnikiem stosunki o charakterze emocjonalnym, takie jak np. przyjaźń czy nienawiść. Dotyczy to także osobistych powiązań gospodarczych. Chodzi tu m.in. o powiązania majątkowe lub kredytowe. Tak bowiem w swoich orzeczeniach wskazywał Sąd Najwyższy (sygn. akt II CZ 212/71). Natomiast z całą pewnością nie będą podstawą wyłączenia zarzuty dotyczące niewłaściwego lub przewlekłego prowadzenia postępowania.

Wniosek o wyłączenie sędziego strona może złożyć pisemnie lub ustnie do protokołu w sądzie, w którym toczy się sprawa. Osoba składająca wniosek powinna uprawdopodobnić, że występują przyczyny uzasadniające wyłączenie. Ponadto strona, która przystąpiła do rozprawy, powinna uprawdopodobnić, że przyczyna wyłączenia dopiero później powstała lub stała się jej znana. Sędzia, którego dotyczy wniosek, do czasu jego rozstrzygnięcia może spełniać tylko czynności niecierpiące zwłoki. Wniosek o wyłączenie sędziego rozpoznaje sąd w składzie trzech sędziów zawodowych. Ponowny wniosek o wyłączenie sędziego oparty na tych samych okolicznościach lub wniosek bezzasadny podlega odrzuceniu. Jeśli wniosek zostanie oddalony, stronie przysługuje zażalenie, ale tylko wtedy, gdy dotyczył on sędziego sądu I instancji.

@RY1@i02/2010/248/i02.2010.248.183.0014.001.jpg@RY2@

Wzór wniosku o wyłączenie sędziego od udziału w sprawie

Ponadto należy pamiętać, że przepisy kodeksu postępowania cywilnego nie przewidują możliwości wyłączenia całego sądu. Taki wniosek jako niedopuszczalny zostanie więc odrzucony. Natomiast z orzecznictwa Sądu Najwyższego wnika, że wniosek o wyłączenie wszystkich sędziów danego sądu będzie uwzględniony tylko wówczas, gdy między stroną lub jej przedstawicielem a każdym z sędziów będzie zachodził stosunek osobisty tego rodzaju, że mógłby wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziów (postanowienie SN z 13 października 1966 r., sygn. akt I CO 7/66).

Kodeks postępowania cywilnego nie przewiduje możliwości wyłączenia sądu. Taki wniosek zostanie więc odrzucony. We wniosku należy bowiem wskazać z imienia i nazwiska sędziego, którego wyłączenia się domagamy, i uprawdopodobnić przyczyny wyłączenia. Jeżeli jednak w naszej sprawie orzeka kilku sędziów, co do których bezstronności mamy uzasadnione wątpliwości, to oczywiście mamy prawo domagać się wyłączenia ich wszystkich. Tylko że wówczas musimy we wniosku wskazać każdego sędziego, a przyczyny wyłączenia muszą być odniesione do każdego z nich z osobna.

We wniosku o wyłączenie należy wskazać imię i nazwisko sędziego, co do którego istnieją uzasadnione wątpliwości o jego bezstronności. Nie można natomiast domagać się wyłączenia od rozpoznania sprawy całego sądu

Opisane powyżej przesłanki wyłączenia sędziego znajdują zastosowanie także w przypadku wyłączenia ławników, jak również innych organów sądowych oraz prokuratora. Wniosek o wyłączenie ławnika sąd rozstrzyga zgodnie z przepisami dotyczącymi wyłączenia sędziego. Natomiast wniosek o wyłączenie pozostałych osób sąd przekazuje odpowiedniemu organowi nadrzędnemu.

Małgorzata Kryszkiewicz

malgorzata.kryszkiewicz@infor.pl

Art. 48 - 54 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).