Kiedy można wykonywać pracę w niedzielę i dni świąteczne

Niedziele i święta są dniami ustawowo wolnymi od pracy. Pracodawca, który zobowiąże podwładnych do wykonywania obowiązków pracowniczych w tym czasie narusza przepisy o czasie pracy i popełnia wykroczenie przeciwko prawom pracownika. Od tej ogólnej zasady obowiązują jednak wyjątki. Praca w niedzielę i święta jest dozwolona np. przy pracy zmianowej, w razie prowadzenia akcji ratowniczej lub przy wykonywaniu prac koniecznych ze względu na ich użyteczność społeczną lub potrzeby ludności. Katalog takich prac jest zawarty w kodeksie pracy.

Za pracę w niedzielę i święto uważa się pracę wykonywaną między godziną 6.00 w tym dniu a godziną 6.00 w następnym dniu. Przepisy umożliwiają jednak pracodawcom odmienne ustalenie takich godzin (np. w regulaminie pracy). Warto dodać, że podwładny nie może pracować w każdą niedzielę. Co najmniej raz na cztery tygodnie pracodawca musi udzielić mu wolnego w ten dzień (z wyjątkiem pracowników zatrudnionych w systemie pracy weekendowej).

Dozwolone prace

W niedzielę i święta mogą pracować osoby zatrudnione przy pracach wskazanych w art. 151¹⁰ kodeksu pracy. Co ciekawe już sama organizacja pracy, a nie tylko jej rodzaj, może uzasadniać wykonywanie obowiązków w niedzielę lub święta. W te dni mogą bowiem pracować osoby zatrudnione w ruchu ciągłym lub przy pracy zmianowej. W pozostałych przypadkach to jednak rodzaj wykonywanych obowiązków pracowniczych decyduje o dopuszczalności pracy w niedzielę lub święto (np. konieczność prowadzenia akcji ratowniczych, zapewnienie transportu i komunikacji, ochrona mienia lub osób itp.).

Dozwolona praca

Przykład 1

Pracownicy fizyczni zakładu pracy są zatrudnieni na trzy zmiany i pracują również w niedziele i święta. Pracodawca zobowiązał jednak do pracy w niedzielę także pracowników zatrudnionych w dziale administracyjnym. W takim przypadku naruszy on przepisy o czasie pracy i popełni wykroczenie przeciwko prawom pracownika. W święto lub niedzielę mogą pracować tylko osoby, które wykonują prace bezpośrednio związane z wyjątkami wskazanymi w kodeksie pracy (w tym przypadku chodzi o pracę zmianową), a nie wszystkie osoby zatrudnione w danym zakładzie pracy.

Warto podkreślić, że w jednym przypadku katalog prac dozwolonych w niedzielę i święta ma charakter otwarty. Chodzi o zatrudnienie przy wykonywaniu prac koniecznych ze względu na ich użyteczność społeczną i codzienne potrzeby ludności. Ustawodawca tylko przykładowo wymienia tego typu prace (np. w hotelarstwie, gastronomii, zakładach opieki zdrowotnej). Oznacza to, że w konkretnym przypadku pracodawca będzie musiał rozstrzygnąć, czy rodzaj pracy wykonywanej przez pracownika uzasadnia jego pracę w niedzielę lub święto ze względu na użyteczność społeczną i codzienne potrzeby ludności. Jeżeli jednak pracownik uzna, że polecenie pracy w te dni było w jego przypadku niezgodne z przepisami, może on oskarżyć go o łamanie przepisów o czasie pracy.

Aby praca w niedzielę lub święta (przy pracach wskazanych w kodeksie) była dopuszczalna, firma musi przewidzieć taką możliwość w układzie zbiorowym, regulaminie pracy lub obwieszczeniu.

Zakazana praca w handlu

Kodeks pracy odrębnie reguluje zatrudnienie pracowników w niedzielę i święta w placówkach handlowych. Praca w handlu w święta jest niedozwolona. Oznacza to, że w te dni nie mogą pracować osoby zatrudnione w placówkach handlowych na podstawie umowy o pracę. Handel w święta mogą jednak prowadzić sami właściciele sklepów lub stoisk, a także osoby zatrudnione przez nich na podstawie umów cywilnoprawnych. Prowadzący placówki handlowe muszą jednak pamiętać, że praca w handlu jest wykonywana pod kierownictwem przełożonego, w miejscu i czasie przez niego określonym. W razie złożenia skargi do sądu pracy może on orzec, że właściciel sklepu powinien zawrzeć umowę o pracę ze zleceniobiorcą zatrudnionym wyłącznie na okres świąt. Dodatkowo Państwowa Inspekcja Pracy sprawdza, czy pracodawcy nie zawierają na czas świąt umów cywilnoprawnych z osobami, które na co dzień pracują dla nich na podstawie umów o pracę (nawet jeśli są zatrudnieni w różnych placówkach).

Handel w święta

Przykład 2

Na podstawie umowy franczyzy ajent prowadzi sieciowy sklep. Zobowiązał się on do otwierania placówki przez 365 dni w roku. W takiej sytuacji w święta będzie musiał sam prowadzić handel lub zatrudnić w tym celu osoby na podstawie umów cywilnoprawnych. Ajent nie jest bowiem pracownikiem, więc w przeciwieństwie do jego pracowników nie obowiązuje go zakaz pracy w handlu w święta.

Przepisy nie zabraniają natomiast pracy w placówkach handlowych w niedziele.

Jest ona dozwolona, ale tylko przy wykonywaniu prac koniecznych ze względu na ich użyteczność społeczną i codzienne potrzeby ludności. W praktyce jednak prawie każda placówka handlowa może uzasadnić prowadzenie handlu w niedzielę koniecznością zaspokojenia potrzeb klientów.

Dzień wolny albo dodatek

Pracownikowi wykonującemu pracę w niedziele lub święta (z wyjątkiem osób zatrudnionych w systemie pracy weekendowej) firma musi zapewnić inny dzień wolny od pracy. W zamian za pracę w niedzielę, należy go udzielić w ciągu sześciu dni kalendarzowych poprzedzających lub następujących po takiej niedzieli. Jeżeli skorzystanie z dnia wolnego w tym terminie jest niemożliwe, pracownikowi przysługuje dzień wolny od pracy do końca okresu rozliczeniowego. Gdy okaże się, że również w tym terminie pracownik nie może skorzystać z wolnego, pracodawca musi wypłacić mu dodatek do wynagrodzenia w wysokości 100 proc. za każdą godzinę pracy.

Z kolei dnia wolnego za pracę w święto należy udzielić w ciągu okresu rozliczeniowego czasu pracy. W razie braku możliwości udzielenia wolnego w tym terminie pracownikowi należy wypłacić dodatek do wynagrodzenia w wysokości 100 proc. za każdą godzinę pracy w święto. W przypadku gdy święto wypada w niedzielę, należy stosować przepisy o pracy w niedzielę.

Dni wolne od pracy

● 1 stycznia - Nowy Rok

● Pierwszy i drugi dzień Wielkanocy

● 1 maja - Święto Pracy

● 3 maja - Święto Konstytucji 3 maja

● Zielone Świątki

● Boże Ciało

● 15 sierpnia - Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny

● 1 listopada - Wszystkich Świętych

● 11 listopada - Święto Niepodległości

● Pierwszy i drugi dzień Świąt Bożego Narodzenia

Praca w niedzielę lub święto jest dozwolona

● w razie konieczności prowadzenia akcji ratowniczej w celu ochrony życia lub zdrowia ludzkiego, ochrony mienia lub środowiska albo usunięcia awarii,

● w ruchu ciągłym,

● przy pracy zmianowej,

● przy niezbędnych remontach,

● w transporcie i w komunikacji,

● w zakładowych strażach pożarnych i w zakładowych służbach ratowniczych,

● przy pilnowaniu mienia lub ochronie osób,

● w rolnictwie i hodowli,

● przy wykonywaniu prac koniecznych ze względu na ich użyteczność społeczną i codzienne potrzeby ludności, w szczególności w:

a) zakładach świadczących usługi dla ludności,

b) gastronomii,

c) zakładach hotelarskich,

d) jednostkach gospodarki komunalnej,

e) zakładach opieki zdrowotnej i innych placówkach służby zdrowia przeznaczonych dla osób, których stan zdrowia wymaga całodobowych lub całodziennych świadczeń zdrowotnych,

f) jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej oraz placówkach opiekuńczo-wychowawczych, zapewniających całodobową opiekę,

g) zakładach prowadzących działalność w zakresie kultury, oświaty, turystyki i wypoczynku,

h) w stosunku do pracowników zatrudnionych w systemie pracy weekendowej.

Łukasz Guza

lukasz.guza@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 1519 - art. 15112 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Art. 1 ustawy 18 stycznia 1951 r. o dniach wolnych od pracy (Dz.U. nr 4, poz. 28 z późn. zm.).