Na jakich zasadach ojciec dziecka skorzysta z urlopu ojcowskiego

Do końca 2011 r. mężczyźni mają prawo do tygodnia urlopu ojcowskiego, który mogą poświęcić na opiekę nad dzieckiem. Od 2012 roku wymiar tego urlopu wzrośnie do dwóch tygodni. Nowe uprawnienie nie będzie przysługiwać wszystkim ojcom, lecz tylko tym, których dziecko nie ukończyło jeszcze 12 miesięcy. Aby z niego skorzystać, rodzic będzie musiał odpowiednio wcześniej poinformować pracodawcę o terminie rozpoczęcia urlopu. Tak wynika z art. 182³ kodeksu pracy, który został wprowadzony ustawą z 6 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy.

Uprawnieni mężczyźni

Prawo do urlopu ojcowskiego przysługuje pracownikom, czyli osobom zatrudnionym na podstawie umowy o pracę, powołania, mianowania, wyboru lub spółdzielczej umowy o pracę. Z wolnego tygodnia na opiekę nad dzieckiem mogą skorzystać też osoby, które nie są pracownikami, ale podlegają ubezpieczeniu chorobowemu na innej podstawie niż umowa o pracę (np. z tytułu prowadzenia własnej działalności gospodarczej). Osobom tym za cały okres urlopu ojcowskiego będzie przysługiwał zasiłek macierzyński.

Nowe uprawnienie rodzicielskie uzyskali tylko ojcowie wychowujący dzieci. Oznacza to, że urlop ojcowski nie przysługuje np. małżonkowi matki, który nie przysposobił jej dziecka. Jednocześnie z przepisów wynika, że prawo to posiada tylko ten ojciec, który wychowuje dziecko. Warunku tego nie spełnia na pewno mężczyzna, którego władza rodzicielska została zawieszona lub któremu odebrano takie prawa.

Przed ukończeniem roku

Jednak samo posiadanie władzy rodzicielskiej nie oznacza jeszcze, że ojcu przysługuje urlop ojcowski. Wydaje się, że prawo takie posiadają wyłącznie ci ojcowie, którzy mogą sprawować rzeczywistą opiekę nad dzieckiem. Taki był bowiem główny cel uchwalenia nowych przepisów i wprowadzenia dodatkowego uprawnienia rodzicielskiego dla mężczyzn.

Pracownik ojciec może skorzystać z urlopu ojcowskiego tylko do ukończenia przez dziecko pierwszego roku życia. Przepis ten z jednej strony ogranicza możliwość korzystania z takiego wolnego, ale z drugiej strony przyznaje takie uprawnienie ojcom dzieci urodzonych w 2009 roku. Z urlopu ojcowskiego na pewno nie mogą skorzystać ojcowie, których dzieci urodziły się 1 stycznia ubiegłego roku. Skończą one bowiem pierwszy rok życia już w dniu wejścia w życie przepisów uprawniających do wolnego tygodnia na opiekę nad dzieckiem.

Z kolei rodzice dzieci urodzonych w dniach od 2 do 7 stycznia 2009 r. nie będą mogli wykorzystać pełnego tygodnia wolnego już po 1 stycznia 2010 r. Z przepisów wynika, że jest on niepodzielny i przysługuje w pełnym wymiarze tygodnia. Jednak zdaniem ZUS w takiej sytuacji należy proporcjonalnie obniżyć wymiar wolnego do daty ukończenia przez dziecko pierwszego roku życia. Zatem jeśli dziecko dziś kończy urodziny, pracownik miał prawo skorzystać z urlopu ojcowskiego od 1 stycznia (dzień wejścia w życie przepisów przyznających takie uprawnienie) do 4 stycznia (dzień pierwszych urodzin dziecka). W tym przypadku wymiar urlopu ojcowskiego zostanie skrócony z siedmiu do pięciu dni. Interpretacja ZUS jest ważna, bo może mieć zastosowanie nie tylko na przełomie 2009 i 2010 r., ale także w przyszłości, w przypadku gdy pracownik zbyt późno będzie chciał rozpocząć korzystanie z urlopu ojcowskiego.

Przykład 1

Urlop niepodzielny

Ojciec dziecka chce wykorzystać tylko trzy dni z przysługującego mu tygodnia wolnego na piekę nad dzieckiem (czyli siedmiu dni kalendarzowych). Taki wniosek składa do pracodawcy. W tej sytuacji pracodawca może zwrócić jego wniosek i poinformować pracownika, że przysługuje mu tydzień wolnego na opiekę nad dzieckiem i powinien wnioskować o udzielenie pełnego wymiaru urlopu ojcowskiego. Z przepisów wynika bowiem, że jest on niepodzielny. Jeżeli na wniosek pracownika firma zdecyduje się udzielić tylko części przysługującego mu urlopu ojcowskiego, będzie ponosić ryzyko nieprawidłowego stosowania przepisów prawa pracy. W takiej sytuacji może się jednak zawsze powoływać na okoliczności faktyczne (pracownik wnioskował np. tylko o trzy dni wolnego na opiekę nad dzieckiem) oraz na cel wprowadzenia nowego urlopu (umożliwienie ojcom opieki nad dzieckiem).

Wniosek do pracodawcy

Pracownicy, którzy chcą skorzystać z tygodniowego wolnego na opiekę nad dzieckiem, muszą poinformować o tym przełożonego. Urlopu takiego udziela się bowiem na pisemny wniosek pracownika ojca wychowującego dziecko, który należy złożyć w terminie nie krótszym niż siedem dni przed rozpoczęciem korzystania z urlopu. Jeżeli pracownik nie dopełni tego terminu, pracodawca będzie mógł odrzucić wniosek. Jeśli zaś ojciec złoży wniosek odpowiednio wcześniej, pracodawca będzie musiał go uwzględnić.

Obowiązek złożenia wniosku o udzielenie urlopu ojcowskiego może przysporzyć trudności rodzicom dzieci urodzonych w ciągu pierwszych siedmiu dni 2009 roku. Aby skorzystać z takiego urlopu, ojcowie powinni byli złożyć pracodawcy wniosek o jego udzielenie w grudniu 2009 r., a więc w okresie gdy nie obowiązywały jeszcze przepisy uprawniające pracowników do korzystania z urlopu ojcowskiego. W takiej sytuacji możliwe jest odrzucenie wniosku pracownika ze względu na brak podstawy prawnej jego skierowania.

Wydaje się jednak, że złożenie wniosku jest dopuszczalne, gdyż prawo pracy już wcześniej dopuszczało sytuacje, gdy pracownicy i pracodawcy dokonywali czynności prawnych na podstawie uchwalonych, ale nie obowiązujących jeszcze przepisów (np. w przypadku tzw. ustawy o radach pracowniczych). Taka jest też opinia Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej.

Przykład 2

Skrócony wymiar urlopu

10 lutego 2010 r. dziecko pracownika skończy pierwszy rok życia. Ojciec chce skorzystać z urlopu ojcowskiego, ale pisemny wniosek w tej sprawie złoży dopiero 30 stycznia 2010 r. Z przepisów wynika, że podwładny musi poinformować pracodawcę o terminie wykorzystania urlopu ojcowskiego najpóźniej na siedem dni przed jego rozpoczęciem. Zatem w omawianym przykładzie pracownik skorzysta tylko z czterech, a nie siedmiu dni na opiekę nad dzieckiem. Urlop ojcowski będzie mógł rozpocząć 6 lutego, a 10 lutego utraci prawo do pozostałej części wolnego, bo dziecko ukończy pierwszy rok życia.

Dowolny termin

Osoba niebędąca pracownikiem, która podlega jednak ubezpieczeniu chorobowemu i chce skorzystać z zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający urlopowi ojcowskiemu, jeszcze przed jego rozpoczęciem (najpóźniej na dzień przed tą datą) powinna poinformować o tym ZUS.

O dokładnym terminie wykorzystania urlopu ojcowskiego decyduje ojciec dziecka. Nie ma przy tym znaczenia, czy trwa jeszcze np. zwykły lub dodatkowy urlop macierzyński matki dziecka. Również w tym czasie ojciec może skorzystać z tygodnia wolnego. Nie ma też żadnych przeszkód, aby połączył korzystanie z urlopu ojcowskiego oraz urlopu wypoczynkowego. Dzięki temu może on tak zaplanować wykorzystanie przysługujących mu urlopów (ojcowskiego i wypoczynkowego), aby przerwa w pracy była maksymalnie długa. W tej sytuacji pracownik najpierw powinien ustalić z pracodawcą termin wykorzystania zwykłego urlopu wypoczynkowego, a następnie złożyć wniosek o udzielenie urlopu ojcowskiego. Jeśli najpierw poinformuje o terminie wykorzystania urlopu ojcowskiego, pracodawca może się nie zgodzić na udzielenie urlopu wypoczynkowego bezpośrednio przed lub po wykorzystaniu wolnego tygodnia na opiekę nad dzieckiem.

Mężczyzna zachowuje prawo do urlopu ojcowskiego, nawet jeśli skorzysta z części urlopu macierzyńskiego. Po wykorzystaniu 14 tygodni tego urlopu matka dziecka może bowiem zrezygnować z jego pozostałej części na rzecz ojca. Mężczyzna nie straci też prawa do wolnego tygodnia na opiekę nad dzieckiem, jeśli skorzysta z dodatkowego urlopu macierzyńskiego. Od 1 stycznia 2010 r. jedno z rodziców może bowiem skorzystać z dwóch lub trzech tygodni fakultatywnego urlopu macierzyńskiego.

Przykład 3

Długa przerwa w pracy

Pracownikowi urodziły się bliźnięta. Po czternastu tygodniach obowiązkowego urlopu macierzyńskiego, matka dzieci zrezygnowała z jego dalszej części na rzecz ojca. W takim przypadku może on skorzystać nawet z 21 tygodni wolnych z rzędu. Najpierw dokończy wymiar obowiązkowego urlopu macierzyńskiego z którego zrezygnowała matka dziecka (17 tygodni), następnie może skorzystać z dodatkowego urlopu macierzyńskiego (3 tygodnie) oraz z urlopu ojcowskiego (1 tydzień). Dodatkowo jeżeli porozumie się z pracodawcą, po upłynięciu wszystkich tych urlopów może jeszcze rozpocząć zwykły urlop wypoczynkowy.

Łukasz Guza

łukasz.guza@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 1, 5 i 14 ustawy z 6 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy (Dz.U. nr 237, poz. 1654).