Demografia, decentralizacja i wyzwania przyszłości

Sesja plenarna otwierająca kongres „Samorządy i samorządność – czy mamy szansę na nowe otwarcie?” pokazała kluczowe wyzwania, przed którymi stoją liderzy i lokalne społeczności. Do rozwiązania mają problemy, o których dyskutuje się w skali kraju.

– Demografia determinuje wszystko, zarówno działania bieżące, jak i strategiczne. Starzenie się społeczeństwa, odpływ mieszkańców z miast do powiatów – to są zjawiska, które musimy brać pod uwagę przy projektowaniu polityk miejskich – mówił Paweł Gulewski, prezydent Torunia.

Podobną perspektywę przedstawił Krzysztof Harmaciński, wójt gminy Iława, najlepszy włodarz w kategorii gmin wiejskich w tegorocznym rankingu Perły Samorządu.

– Demografia dotyka wszystkie samorządy, choć na terenach wiejskich walka o utrzymanie młodego pokolenia wymaga szczególnych wysiłków. Kluczowe są stabilna polityka finansowa oraz tworzenie atrakcyjnych warunków do życia – podkreślał, wskazując na potrzebę inwestycji w infrastrukturę i planowanie przestrzenne.

Samorządowcy wskazywali, że wyzwania demograficzne są ściśle powiązane z kwestią finansowania i relacji z rządem centralnym.

– Jako samorządowcy musimy być partnerami, a nie wykonawcami zadań zleconych. Potrzebujemy jasnych reguł gry, czytelnego prawa i stabilnych finansów – apelował Krzysztof Harmaciński.

Trzeba wzmocnić fundamenty

Piotr Całbecki, marszałek województwa kujawsko-pomorskiego, zwrócił uwagę na niewystarczające umocowanie samorządu w konstytucji i tendencję do centralizacji zadań.

– Konstytucja za słabo akcentuje rolę samorządu. Nie jesteśmy wyrobnikami ani menedżerami do wynajęcia. Powinniśmy otrzymać narzędzia finansowe i kompetencyjne, by realnie odpowiadać za jakość życia w regionach – mówił Piotr Całbecki, wskazując na potrzebę powrotu do idei regionalizacji i partnerskiej współpracy z rządem.

Grzegorz Kubalski ze Związku Powiatów Polskich zwracał uwagę na niebezpieczeństwo utraty poczucia wspólnoty przez mieszkańców i potrzebę włączania ich w procesy decyzyjne.

Z kolei dr Paulina Legutko-Kobus ze Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie stwierdziła, że należy rozpocząć dyskusję o nowych rozwiązaniach ustrojowych, które pozwolą na większą decentralizację i różnorodność modeli zarządzania na poziomie regionalnym.

Sesja otwierająca kongres pokazała, że samorządy stoją przed poważnymi wyzwaniami, ale są szanse na nowe otwarcie. Oprócz stabilnego finansowania i narzędzi prawnych potrzebne są odbudowa wspólnotowego wymiaru samorządności i partnerska współpraca z rządem. Od tego zależy przyszłość lokalnych społeczności oraz jakość życia mieszkańców.

Potrzebne zmiany

Podczas wydarzenia w Toruniu rozmawiano o wielu aktualnych, ważnych dla samorządu praktycznych zagadnieniach. W centrum uwagi znalazły się transformacja cyfrowa, cyberbezpieczeństwo, inwestycje oraz wykorzystanie funduszy europejskich, a także ochrona zdrowia i przeciwdziałanie skutkom zmian klimatu. Do kontaktu i współpracy zapraszali samorządowców m.in. przedstawiciele NASK, Polskiego Funduszu Rozwoju, Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.

Wśród gorących tematów znalazł się system kaucyjny na opakowania po napojach, który ma ruszyć 1 października. Jak pokazał panel „System kaucyjny. Rewolucja czy widmo nadchodzących problemów?”, startowi systemu towarzyszy niepewność.

– Najprawdopodobniej będziemy mieli do czynienia z takim partyzanckim systemem kaucyjnym, który ruszy, a może nie ruszy. W boju zobaczymy, jak to będzie funkcjonowało – mówił wprost Maciej Kiełbus, partner zarządzający w kancelarii Ziemski&Partners.

Wśród najważniejszych skutków wdrożenia systemu kaucyjnego wymieniano utratę przez gminy wartościowych frakcji surowcowych, które dotychczas pozwalały na obniżenie kosztów gospodarowania odpadami komunalnymi.

Uczestnicy panelu „Lokalne zdrowie w rękach rządu. Reforma czy rewolucja? Czego potrzebuje system ochrony zdrowia?” wskazywali, że rosnące zadłużenie, niejasne zasady finansowania i kolejne podwyżki płac dla personelu medycznego stanowią codzienność polskich szpitali samorządowych. Podkreślano, że bez fundamentalnych zmian systemowych oraz większego zaangażowania lokalnych władz sytuacja może się tylko pogarszać.

Doktor Sylwia Sobczak, dyrektor Wojewódzkiego Szpitala Zespolonego im. L. Rydygiera w Toruniu, zwracała uwagę na kluczowy, a od lat nierozwiązany problem wyceny świadczeń medycznych. Jej zdaniem bez wypracowania nowego modelu finansowania – być może również współfinansowania – system nie ma szans na stabilizację.

Mariusz Trojanowski, członek zarządu Ogólnopolskiego Związku Pracodawców Szpitali Powiatowych, stwierdził, że to, iż system jeszcze się nie załamał, jest wynikiem wyłącznie kompetencji dyrektorów oraz odpowiedniego zarządzania placówkami. Podkreślił, że ustawa o minimalnym wynagrodzeniu w ochronie zdrowia została napisana w sposób sprzeczny z zasadami legislacji, co powoduje liczne spory i niejasności interpretacyjne.

Co przynosi cyfryzacja

W tym roku samorządy zostały zobowiązane do korzystania z doręczeń elektronicznych. Nowy obowiązek był tematem debaty „e-Doręczenia: kolejny krok na drodze cyfryzacji gmin”. Daniel Putkiewicz, burmistrz miasta i gminy Piaseczno (gmina i jej włodarz znaleźli się w pierwszej dziesiątce rankingu Perły Samorządu), opisał trudności, jakie miały niektóre jednostki przy uruchamianiu nowego rozwiązania. Podkreślił, że jest zwolennikiem wszelkich zmian technologicznych, które mogą zwiększyć efektywność działania urzędu, a sama idea oraz zmiany są wskazane i celowe.

– Koszty są mniejsze, ale dostosowanie systemu zarządzania korespondencją jest wyzwaniem. Pracownicy muszą się nauczyć nowego systemu, co nie jest łatwe po latach pracy w dotychczasowym środowisku – opisywał.

Artur Siodmiak, dyrektor handlowy Asseco Data Systems, docenił pionierską rolę Piaseczna i innych gmin, które nie czekały na przesuwane terminy wdrożenia systemu, tylko aktywnie go wdrażały. Podniósł także kwestię monopolu Poczty Polskiej jako operatora publicznego i stwierdził, że otwarcie konkurencji spowodowałoby obniżenie kosztów dla samorządów.

W Toruniu wiele mówiono również o nabierających coraz szybszego tempa wdrożeniach systemu EZD RP; samorządy mogą korzystać z niego bezpłatnie, aby elektronicznie zarządzać dokumentacją. O szczegółach opowiadali przedstawiciele NASK.

Podczas Kongresu Perły Samorządu nagrody odebrali laureaci rankingu DGP Perły Samorządu, którego partnerem merytorycznym była Szkoła Główna Handlowa w Warszawie, oraz Rankingu Skarbnik Samorządu, opracowanego we współpracy z Centrum Innowacji Społeczno-Samorządowych CentroPolis. Szczegółowe wyniki zostały opublikowane 18 czerwca w cotygodniowym dodatku do DGP „Samorząd i administracja”.

PAO, JPO