Personel ochrony zdrowia w Polsce 
mocno odczuł pandemię COVID-19

W ramach projektu pt. „Monitoring psychospołecznych warunków pracy, zdolności do pracy i dobrostanu w grupie polskich pracowników”, realizowanego w CIOP-PIB w latach 2020–2022, zbadano psychospołeczne warunki pracy i zdrowie psychiczne w grupie pracowników: ochrony zdrowia, oświaty i nauki oraz działalności usługowej, związanej z pracą z klientem. Pomiary wykonywano w odstępstwie 8-10 miesięcy na tej samej, ogólnopolskiej próbie pracowników przy użyciu polskiej wersji Kopenhaskiego Kwestionariusza Psychospołecznego COPSOQ II.

Badania CIOP-PIB pokazują skalę problemu

W ramach projektu badawczego pt. „Monitoring psychospołecznych warunków pracy, zdolności do pracy i dobrostanu w grupie polskich pracowników”, realizowanego w CIOP-PIB w latach 2020–2022, przeprowadzono badania obejmujące kompleksową ocenę psychospołecznych warunków pracy i zdrowia psychicznego w grupie pracowników reprezentujących trzy obszary działalności zawodowej: ochronę zdrowia, oświatę i naukę oraz działalność usługową związaną z pracą z klientem (np.: bankowość, ubezpieczenia, handel). Kryterium wyboru tych grup była specyfika pracy polegająca na stałym, intensywnym i bezpośrednim kontakcie z drugim człowiekiem, związanym z koniecznością niesienia różnych form pomocy, wspieraniem i doradzaniem. Monitoring objął trzykrotny pomiar psychospołecznych warunków pracy, zdolności do pracy i dobrostanu psychicznego, mierzonych w odstępstwie 8-10 miesięcy, przeprowadzony w latach 2020-2022 na tej samej ogólnopolskiej próbie pracowników.

Do badań wykorzystano polską wersję Kopenhaskiego Kwestionariusza Psychospołecznego COPSOQ II. Kopenhaski Kwestionariusz Psychospołeczny (COPSOQ II) jest międzynarodowym, wystandaryzowanym narzędziem, wykorzystywanym obecnie przez Międzynarodową Organizację Pracy oraz Światową Organizację Zdrowia do oceny zagrożeń psychospołecznych występujących w środowisku pracy. Jest wykorzystywany w ponad 50 krajach świata do diagnozy zagrożeń występujących w środowisku pracy.

Psychospołeczne warunki pracy objęły: wymagania ilościowe (szkodliwe warunki pracy, w których pracownik ma do wykonania dużą liczbę zadań w danej jednostce czasu, przez co „nawarstwiają się” one i pracownik ma problemy z terminową ich realizacją); wymagania emocjonalne (warunki pracy, w których pracownik musi odnosić się często do osobistych problemów innych ludzi i osobiście angażować się w nie); tempo pracy (warunki, w których pracownik funkcjonuje „na podwyższonych obrotach”, musi wykonywać swoje obowiązki zawodowe w szybkim tempie, często pod presją czasu) oraz konflikty na linii praca-życie osobiste i życie osobiste-praca (dotyczące stopnia w jaki obowiązki zawodowe i pozazawodowe interferują ze sobą, zaburzając równowagę funkcjonowania w rolach zawodowych i pozazawodowych). Wskaźnikami zdrowia psychicznego były: bezsenność, wypalenie zawodowe, napięcie psychiczne, depresja.

Badania przeprowadzone zostały w okresie pandemii COVID-19. Objęły one trzykrotny pomiar psychospołecznych warunków pracy, zdolności do pracy i dobrostanu psychicznego, mierzonych w odstępstwie 8 miesięcy, na tej samej ogólnopolskiej próbie pracowników, w okresach: maj - czerwiec 2020 (fala 1), marzec – kwiecień 2021 (fala 2) i styczeń – luty 2022 (fala 3). Miały charakter kwestionariuszowy, prowadzony metodą PAPI, polegającą na bezpośrednim indywidualnym kontakcie przeszkolonego ankietera z osobą badaną. Badania były dobrowolne i zanonimizowane. Osoby badane samodzielnie wypełniały kwestionariusze, następnie wkładały je do kopert, a potem do przygotowanych w tym celu urn. Badania przeprowadzono na terenie 14 województw, w 289 wylosowanych organizacjach i instytucjach (np.: szpitalach, klinikach, szkołach, uczelniach wyższych, bankach, lokalach usługowych).

Ta część badań, której wyniki są istotne w kontekście tematu poniższego artykułu, dotyczyła osób zatrudnionych w sektorze ochrony zdrowia (Fala1 = 440, fala2 = 343, fala3 = 285). Byli to m.in.: lekarze, pielęgniarki i położne, ratownicy medyczni, fizjoterapeuci, rehabilitanci oraz tzw. medyczny personel pomocniczy.

Wyniki badań

Wyniki analiz porównawczych pokazały, że pracownicy ochrony zdrowia – we wszystkich 3 falach badań – cechują się najwyższym poziomem wymagań emocjonalnych, tempa pracy oraz konfliktów na linii praca – życie osobiste i życie osobiste – praca, w porównaniu z dwoma pozostałymi grupami pracowników.

Okazało się też, że poziom konfliktów na linii praca – życie osobiste i życie osobiste – praca w grupie pracowników ochrony zdrowia był najwyższy na początku pandemii (2020 rok), po czym systematycznie obniżał się w kolejnych latach (2021 i 2022), wciąż pozostając jednak na wysokim poziomie. Być może mechanizmem odpowiedzialnym za ten spadek był proces adaptacji do trudnych warunków pracy, bądź też jakieś rozwiązania systemowe.

W odniesieniu do wskaźników zdrowia nie zaobserwowano tak wyraźnych różnic. Na tle dwóch pozostałych grup wskaźniki te były nieco wyższe (zwłaszcza w odniesieniu do problemów ze snem), jednak jedynie w początkowym okresie pandemii. W kolejnych latach nie zaobserwowano różnic w porównaniu z pozostałymi grupami. Nie zaobserwowano też różnic wewnątrzgrupowych wśród pracowników ochrony zdrowia, co oznacza, że w trzech kolejnych latach pandemii – poziom analizowanych czterech wskaźników zdrowia psychicznego utrzymał się na względnie stałym – choć dosyć wysokim – poziomie.

Jeśli chodzi o związki między wymaganiami w pracy a zdrowiem psychicznym pracowników ochrony zdrowia, zaobserwowano silną korelację negatywną. Im wyższy był deklarowany przez tych pracowników poziom wymagań, tym gorszym zdrowiem psychicznym charakteryzowali się oni. Relatywnie silne negatywne oddziaływania zaobserwowano w przypadku konfliktu między pracą a życiem osobistym.

Wyniki przeprowadzonych w ramach projektu CIOP-PIB badań wskazują na podwyższony poziom wymagań w pracy w grupie pracowników ochrony zdrowia, na przestrzeni 3 lat pandemii. Pokazują one także długofalowy (bo 3-letni) efekt oddziaływania nadmiernych obciążeń w pracy na problemy psychiczne tej grupy zawodowej, których wskaźnikami były poziom depresji, problemy ze snem, wypalenie zawodowe i wzmożone napięcie psychiczne. Te przedłużające się w czasie problemy mogą skutkować dalszymi negatywnymi konsekwencjami, w odniesieniu zarówno do pojedynczych pracowników (np.: choroby, absencje), jak i całych organizacji (np.: porzucanie pracy, wysoka fluktuacja, mniejsze zaangażowanie w pracę). Dlatego w oparciu o wyniki badań, w CIOP-PIB opracowany został poradnik z zaleceniami do programów profilaktycznych, zawierający konkretne przykłady metod prewencji stresu wynikającego z silnych wymagań związanych z pracą.