Samorządowcy oczekują zmian w przepisach

Czy gminy są przygotowane do transformacji energetycznej?

Jej źródłem są różne czynniki. Po pierwsze, przyczyny ekonomiczne, czyli coraz wyższe koszty energii, powodujące konieczność dokładania do funkcjonowania obiektów użyteczności publicznej, jak: przedszkola, szkoły, obiekty kulturalne czy sportowe, szpitale. Zarząd Związku Miast Polskich w swoim stanowisku zwraca uwagę na raptowny wzrost cen mediów energetycznych w ostatnich trzech latach, spotęgowany przez kryzys energetyczny, wywołany następstwami rosyjskiej agresji na Ukrainę.

Po drugie, przyczyny polityczne, w tym decyzje podejmowane na poziomie kraju i UE. Istotną rolę odgrywają również przesłanki środowiskowe, wpływające na jakość życia w miastach i jego komfort. Te wszystkie przesłanki przyniosły zmianę podejścia samorządów lokalnych do problematyki energetycznej. Miasta nie chcą być tylko biernym odbiorcą konsekwencji zmian. Samorządy chcą mieć wpływ, prowadzić własną, lokalną politykę energetyczną i budować swój lokalny system energetyczny.

Co jest teraz potrzebne?

Teraz konieczne są inwestycje transformujące lokalne systemy energetyczne. A te wymagają kolosalnych nakładów finansowych i czasu. Na szczęście są dostępne fundusze unijne. Ale musimy pamiętać, że są to przedsięwzięcia skomplikowane, wymagające wielu złożonych przygotowań, i nie trwają krótko.

Co jest dziś największym problemem dla gmin?

Powszechnie uwagę medialną przyciąga przede wszystkich transformacja wytwarzania energii elektrycznej. Tymczasem akurat z tym nie jest już źle. Ze źródeł OZE wytwarzane jest obecnie więcej energii, niż potrzebujemy w skali kraju. Problem stanowi właściwie brak infrastruktury przesyłu tej energii. Do tego dochodzą regulacje uniemożliwiające tzw. autokonsumpcję energii. Organizacje samorządowe, w tym ZMP, zwracają uwagę np. na usankcjonowanie w art. 18 ustawy o samorządzie gminnym możliwości produkcji i dystrybucji energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych, biogazu i odpadów stałych w ramach sektora gospodarki komunalnej i mieszkaniowej. Pozyskiwanie energii wewnątrz sektora komunalnego powinno być wyłączone z trybu przetargowego (in-house). Koncesja na przesył energii wewnątrz sektora powinna być udzielana niezwłocznie, po spełnieniu określonych w ustawie wymogów. Należy także umożliwić sprzedaż ewentualnych nadwyżek energii innym podmiotom świadczącym dla mieszkańców lokalne usługi publiczne. Samorząd, będąc wytwórcą energii, nie może być jednocześnie sam dla siebie jej swobodnym konsumentem. Samorząd musi stosować tryb przetargowy, czyli mimo że jest wytwórcą, to nie może korzystać z tego, co na własne potrzeby wytwarza. To trochę tak, jakbym miał własną studnię i nie mógł z niej pobierać wody dla całej rodziny, a każdy z jej członków z osobna musiałby kupować wodę w sklepach. I za każdym razem musiałby sprawdzać przed zakupem, gdzie woda jest najtańsza.

Jakie są więc kluczowe wyzwania stojące przed gminami w zakresie OZE?

Mimo skali i natężenia problemy z energią elektryczną nie są najważniejszym wyzwaniem dla samorządów miejskich w dziedzinie szeroko pojętej energetyki. Największym jest zmiana źródeł energii cieplnej, dostarczanej mieszkańcom w cieple systemowym, czyli z miejskich przedsiębiorstw energetyki cieplnej. Z tak dostarczanego ciepła korzysta 52 proc. gospodarstw domowych. W tym przypadku konieczne jest, ze względu na różne czynniki, przestawienie przedsiębiorstw komunalnych na korzystanie z paliw innych niż węgiel. Także w tym zakresie samorządy mają już pierwsze osiągnięcia. Geotermia, wytwarzanie energii z przetwarzania odpadów i inne. Ale ten proces też wymaga czasu, którego jest coraz mniej ze względu na obostrzenia unijne. I potrzeba zdecydowanie większych nakładów, szacowanych w skali kraju na ponad 460 mld zł. To więcej niż połowa rocznych wydatków państwa polskiego.

ZMP podkreśla, że modyfikacji wymaga również planowanie polityki energetycznej. W ramach zespołu eksperckiego ZMP opracowaliśmy propozycję rozszerzonego zakresu planu zaopatrzenia gminy w media energetyczne – tak by stanowił on strategię energetyczną, nastawioną na wykorzystanie lokalnych zasobów energetycznych oraz współpracę z okolicznymi samorządami w ramach obszaru funkcjonalnego. W zgłoszonych w 2024 r. postulatach do strony rządowej organizacje samorządowe, w tym ZMP, proponują, by do katalogu zadań własnych gminy w zakresie zaopatrzenia w energię dodać promowanie rozwoju odnawialnych źródeł energii, w tym biogazu rolniczego, biometanu, wodoru. Proponuje się też dodanie upowszechniania wiedzy dotyczącej OZE oraz efektywności energetycznej wśród mieszkańców i lokalnych przedsiębiorców oraz wspieranie ich działań w dziedzinie efektywności energetycznej.

Dlaczego tak istotne są inwestycje OZE? Co gminy mogą dzięki nim zyskać?

Lokalny system energetyczny to jeden z filarów funkcjonowania miasta. To coś więcej niż tylko dostarczanie kolejnej usługi publicznej, jak zapewnienie wody czy odbioru odpadów. Bezpieczny, efektywny ekonomicznie, dostępny dla mieszkańców lokalny system energetyczny to jeden z podstawowych elementów funkcjonowania samorządu. Samorząd był dotąd właściwie pozbawiony wpływu na ten element. Kluczowe jest, aby ten system był bezpieczny, odporny na kryzysy, ekonomicznie efektywny i aby podnosił jakość życia w mieście i komfort mieszkańców oraz przyczyniał się do podejmowania decyzji o osiedlaniu.

ZMP organizuje szkolenia dla samorządów z transformacji energetycznej. Czemu mają służyć? Ile gmin się na nie już zgłosiło?

ZMP nie tylko lobbuje na rzecz rozwiązań, które mają ułatwić miastom transformację energetyczną, lecz także organizuje wiele działań doradczych. Jednym z nich są szeroko zakrojone działania informacyjno-edukacyjne, w tym szkolenia stacjonarne, seminaria online oraz wizyty studyjne (krajowe i zagraniczne), umożliwiające zapoznanie się z praktykami samorządowymi w dziedzinie energetyki w polskich miastach. Położyliśmy nacisk na użyteczność przekazywanych informacji. Nasze spotkania z samorządowcami organizujemy w całym kraju. Przeprowadzamy je dla burmistrzów, urzędników zajmujących się planowaniem przestrzennym oraz uczestniczących w wydawaniu decyzji środowiskowych. Tak aby po powrocie ze szkoleń w każdym urzędzie samorządowym było kilka osób zorientowanych w tej dziedzinie, mogło ze sobą rozmawiać i świadomie podejmować działania. Na nasze szkolenia, które organizujemy dzięki finansowaniu z KPO przez Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej, zgłosiło się 400 JST. Na te spotkania zapraszamy również przedstawicieli przedsiębiorstw pełniących funkcje operatorów systemów dystrybucyjnych. Najwięcej uwag i pytań ze strony samorządowców budzi działalność spółdzielni energetycznych. Samorządy są bardzo zainteresowane ich zakładaniem.

Rozmawiała PAO