Gazeta Prawna
Zamów Zaloguj

Logowanie do serwisu

login:

hasło:

Jeśli zapomniałeś hasła Przypomnij hasło

  • Obraz
  • Obraz
  • Poprzednia strona

Jak bronić się przed kontrolą w zakresie nieujawnionych źródeł przychodów

Niezadeklarowane dochody najczęściej identyfikowane są w związku z większymi transakcjami, jak kupno domu czy samochodu. Wtedy to urząd skarbowy dowiaduje się, że podatnik wydał więcej, niż oficjalnie zarobił. Wysokość przychodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach ustalana jest na podstawie poniesionych przez podatnika wydatków i wartości zgromadzonego przez niego mienia. Gdy okaże się, że podatnik nie ujawnił wszystkich przychodów, fiskus może go ukarać. Stawką jest podatek w wysokości 75 proc. niezadeklarowanych dochodów.

Sprawdzanie nieujawnionych źródeł przychodów to priorytet kontroli skarbowej w 2007 roku. Już widać jej pierwsze efekty. W I półroczu 2007 r. urzędy kontroli skarbowej sprawdziły 859 osób (w 2006 roku skontrolowano 1050 podatników), wydając decyzję na ponad 31 mln zł, z tego do kasy państwa wpłynęło ponad 13 mln zł.

Nie dziwi zatem, że coraz częściej pojawiają się informacje o tym, że urząd skarbowy lub urząd kontroli skarbowej sprawdza kogoś, kto kupił dom wart nie tylko więcej niż ten ktoś zarabia, ale więcej niż w ogóle był w stanie zarobić zarówno on, jak i jego najbliższa rodzina. W ten sposób od czasu do czasu fiskus przypomina podatnikom o czymś, o czym z reguły zapominają, i czym na co dzień nie zaprzątają sobie głowy: urząd może nas w każdej chwili posądzić o to, że posiadamy jakieś nieudokumentowane dochody. Mowa o dochodach, które w przepisach podatkowych określa się mianem nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach lub pochodzących ze źródeł nieujawnionych. Obecnie, poza poszukiwaniem osób, które zajmują się praniem brudnych pieniędzy, działania fiskusa ukierunkowane są na sprawdzanie osób, które albo kupiły nieruchomość, albo jakiś czas przebywały za granicą i mimo że istnieje podejrzenie, że mogły tam zarabiać, nie rozliczyły się z takich zagranicznych zarobków.

Postępowanie mające na celu opodatkowanie dochodów z nieujawnionych źródeł jest szczególnym trybem ustalania podatku, z którego - co warto w tym miejscu zauważyć - organy podatkowe korzystają ostatnio coraz częściej i to z reguły z dość dobrymi skutkami. Nie ma się zresztą czemu dziwić. To jeden z priorytetów kontroli skarbowej w ubiegłym i bieżącym roku.

Postępowanie to wszczynane jest wyłącznie wtedy, gdy organ podatkowy uzyska informacje, że poniesione przez podatnika wydatki nie znajdują pokrycia w opodatkowanych lub wolnych od podatku przychodach, względnie w zgromadzonych wcześniej oszczędnościach (tymi ostatnimi najczęściej zaś tłumaczą nadmierne wydatki podatnicy, nie zawsze zresztą z zamierzonym skutkiem), a podatnik z uporem odmawia podania źródła, z którego pochodzą te środki. Wszczynane zatem jest wtedy, gdy podatnik więcej wydaje niż ma. Jeżeli przyczyn powstania takiej różnicy podatnik nie jest w stanie uzasadnić, w sposób wskazujący na legalne źródło sfinansowania nadmiernych wydatków, stwierdziwszy taki fakt, urząd skarbowy ustala dochód (z nieujawnionego źródła) w wysokości stanowiącej nadwyżkę poniesionych w roku podatkowym wydatków, nad sumą ujawnionych przez podatnika przychodów opodatkowanych podatkiem dochodowym, wolnych od tego podatku i posiadanych wcześniej zasobów majątkowych, a także np. zaciągniętych kredytach. Od tak ustalonego dochodu pobierany jest podatek według stawki 75 proc. W ten sposób pozostałe 25 proc. środków zostaje w pewnym sensie zalegalizowane. Niemniej jednak cios w domowe budżety jest dotkliwy.

Niezwykła jak na organy skarbowe skuteczność w zakresie ścigania takich nieujawnionych dochodów bierze się w tym przypadku z dwóch przyczyn. Po pierwsze, kontrolą objęte są w tym zakresie te osoby, które najłatwiej sprawdzić, tj. pracownicy najemni o dochodach i wydatkach (głównie dzięki systemowi różnych ulg i odliczeń), o których urzędy skarbowe wiedzą prawie wszystko. Po drugie zaś, z reguły nikt z nas nie zaprząta sobie głowy dokumentowaniem pochodzenia środków, co do których mamy pewność, że nie trzeba od nich płacić podatku. Tak jest np. z pożyczkami czy darowiznami (prezentami) od rodziny (choć te - o czym też nie zawsze pamiętamy - nie w każdym przypadku wolne są od podatku) itp. W większości przypadków zbieramy wyłącznie te kwity, które potrzebne są do wypełnienia zeznania rocznego. W końcowym rezultacie, nawet posiadając całkiem legalne dochody, podatnik nie zawsze jest w stanie udokumentować źródła ich pochodzenia.

Tymczasem o zbieraniu takich dokumentów warto pamiętać, planując jakikolwiek zakup. Tym bardziej że ustalając wspomnianą różnicę, legalne środki, którymi zakup ten możemy sfinansować, urząd skarbowy zmniejszy o szacowane przez siebie koszty utrzymania rodziny. A te ustala na poziomie gwarantującym możliwie najwyższą do uzyskania przy danych zarobkach stopę życiową.

Z drugiej jednak strony należy zauważyć, że postępowania takie muszą być prowadzone. Inaczej nie byłoby możliwości wychwycenia tych osób, które rzeczywiście uchylają się od opodatkowania lub korzystają z pieniędzy pochodzących z przestępstwa.

Dochody ukryte przed fiskusem

Określając w artykule 10 ust. 1 źródła przychodów, z których dochody podlegają opodatkowaniu podatkiem dochodowym, ustawa z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2000 r. nr 14, poz. 176 z późn. zm.; dalej ustawa o PIT) zaliczyła do nich inne źródła oprócz źródeł przez siebie wcześniej wymienionych (pkt 9). Wskazując natomiast w przepisie art. 20 ust. 1 ustawy o PIT na różne przychody, jakie uważa za pochodzące z innych źródeł, wymienia wśród nich także przychody nieznajdujące pokrycia w ujawnionych źródłach przychodu. Sposób ustalenia wysokości przychodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach został wskazany w art. 20 ust. 3 ustawy o PIT. I tak, według tego przepisu, wysokość przychodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach lub pochodzących ze źródeł nieujawnionych ustala się na podstawie poniesionych przez podatnika w roku podatkowym wydatków i wartości zgromadzonego w tym roku mienia, jeżeli wydatki te i wartości nie znajdują pokrycia w mieniu zgromadzonym przed poniesieniem tych wydatków lub zgromadzenia mienia oraz pochodzącym z przychodów uprzednio opodatkowanych lub wolnych od opodatkowania.

Z przepisu wynika, że ustawodawca wymienia w nim dwa rodzaje nielegalnych przychodów, tj. przychody nieznajdujące pokrycia w ujawnionych źródłach oraz przychody pochodzące ze źródeł nieujawnionych.

Kontrola nieruchomości

W podstawowych zakresach obszarów kontroli na 2007 rok, opracowanych przez Ministerstwo Finansów, nie uwzględniono obrotu nieruchomościami przez osoby prywatne. Nie należy jednak wyciągać z tego błędnego wniosku, że taki obrót nie będzie w ogóle przedmiotem zainteresowania organów skarbowych.

Głównym obszarem kontroli fiskusa w zakresie kupna nieruchomości jest cena takiej transakcji oraz źródło jej finansowania. Trudno się temu dziwić, skoro ubiegłoroczne kontrole skarbowe najwięcej nieprawidłowości wykazały właśnie w tym zakresie. Do najczęściej występujących zaliczyć trzeba kupno domu lub mieszkania po zaniżonych cenach oraz finansowanie takich inwestycji ze środków niewiadomego pochodzenia. I tak np. kontrolowana 24-letnia osoba, niepracująca i niewykazująca żadnych dochodów, wskazała pożyczkę i darowiznę jako pieniądze, za które kupiła mieszkanie - wynika z kontroli Urzędu Kontroli Skarbowej (UKS) w Olsztynie z października 2006 r. Urząd uznał to tłumaczenie za niewiarygodne i wydał decyzję ustalającą wysokość zobowiązania podatkowego od dochodów z nieujawnionych źródeł przychodów w kwocie prawie 90 tys. zł.

Inny przypadek miał miejsce we Wrocławiu. Kontrolowana osoba dokonała zakupu nieruchomości za kwotę 255 tys. zł i nie przedstawiła dowodów na pozyskanie środków na jej sfinansowanie. UKS we Wrocławiu we wrześniu 2006 r. wydał decyzję, w której ustalono zobowiązanie podatkowe na kwotę 207 tys. zł.

Z reguły kontrole są wszczynane w odniesieniu do klientów konkretnych deweloperów i nabywców nieruchomości o znacznej wartości.

Urząd kontroli skarbowej czy też urząd skarbowy rozpoczyna postępowanie, gdy z dokumentów wynika, że wydatki nie zgadzają się z opodatkowanymi dochodami - akt notarialny potwierdza dokonanie zakupu np. za 300 tys. zł, a osoba w ostatnich latach w zeznaniach podatkowych (do których urzędy kontroli skarbowej mają przecież dostęp) deklaruje bardzo niskie przychody. Podatnik powinien wskazać źródło pochodzenia środków, które wydał. Może to być kredyt bankowy - wtedy postępowanie kończy się. Zakup może być też sfinansowany z dochodów z poprzednich lat, o ile zostały zgłoszone i opodatkowane.

Dochody z zagranicy

Jeżeli osoba fizyczna w roku podatkowym uzyskiwała dochody za granicą, a jej miejsce zamieszkania znajduje się w Polsce, powinna z uzyskanych dochodów rozliczyć się także w Polsce. Polacy pracujący za granicą, a uchylający się od obowiązków podatkowych w kraju, powinni wiedzieć, że mogą zostać sprawdzeni przez fiskusa. Kontrolę taką może przeprowadzić nie tylko urząd skarbowy, ale także urząd kontroli skarbowej, z czego mało kto zdaje sobie sprawę.

Osiągnięcie określonych korzyści podatkowych z tytułu niepłacenia podatków możliwe będzie do momentu przeprowadzenia przez urzędników aparatu skarbowego czynności kontrolnych. Ujawnienie niewykazanych w zeznaniu podatkowym dochodów uzyskanych z pracy za granicą może nastąpić w przypadku kontroli obejmującej rzetelność zadeklarowanego dochodu oraz prawidłowość obliczenia i wpłacania podatków stanowiących dochód budżetu państwa.

Jednak ujawnienie dochodów uzyskanych za granicą może mieć miejsce również w przypadku kontroli dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów. W przypadku takich postępowań w kręgu zainteresowań organów podatkowych mogą znaleźć się podatnicy, których wydatki znacząco przewyższają dochody wykazane w deklaracjach podatkowych. To zaś spowodowane może być niewykazaniem do opodatkowania dochodu uzyskanego za granicą. Zarobiwszy pieniądze zagranicą, z pewnością wielu rodaków wydaje je w kraju na zakup czy to mieszkania, czy samochodu. Jeśli na takie wydatki nie mają dostatecznych środków pochodzących z kraju, szybko mogą znaleźć się w kręgu zainteresowania fiskusa.

Przypomnijmy, że podatnik ma obowiązek wykazania w roku podatkowym uzyskanych na terytorium Polski i innego kraju dochodów, dla których stosuje się metodę wyłączenia z progresją, celem ustalenia stopy procentowej. Przy zastosowaniu metody odliczenia proporcjonalnego obowiązek wykazania w zeznaniu rocznym dochodu uzyskanego za granicą istnieje zawsze, bez względu na to, czy oprócz dochodów z zagranicy podatnik uzyskał w Polsce inne dochody opodatkowane według skali podatkowej.

Fiskus może pytać

Warto też wiedzieć, że zgodnie z przepisami ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2005 r. nr 8, poz. 60 z późn. zm.) w zakresie i na zasadach wynikających z umów o unikaniu podwójnego opodatkowania, innych ratyfikowanych umów międzynarodowych, których stroną jest Polska, oraz innych umów międzynarodowych, których stroną jest Wspólnota Europejska, informacje zawarte w aktach spraw podatkowych lub inne informacje podatkowe mogą być udostępniane właściwym władzom państw obcych, pod warunkiem że wykorzystywanie udostępnionych informacji nastąpi zgodnie z zasadami określonymi w tych umowach.

Wymiana informacji podatkowych obejmuje wszelkie informacje istotne dla prawidłowego określania podstaw opodatkowania i wysokości zobowiązania podatkowego w zakresie:

l opodatkowania dochodu, majątku lub kapitału, bez względu na sposób i formę opodatkowania, w tym opodatkowania dochodu ze sprzedaży rzeczy lub praw majątkowych oraz przyrostu wartości majątku lub kapitału,

l opodatkowania składek ubezpieczeniowych.

Fiskus przygląda się wydatkom

Jak wynika z przepisów ustawy o PIT, podstawą do ustalenia wysokości przychodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów lub pochodzących ze źródeł nieujawnionych są poniesione przez podatnika w danym roku wydatki oraz wartość zgromadzonego w tym roku mienia. Przychód ten ustala się w drodze oszacowania. W istocie nie jest więc konieczne udowodnienie przez organ podatkowy, iż podatnik osiągnął nieujawniony przychód w konkretnej wysokości. Wystarczające w tym przypadku jest wykazanie, że dokonane w danym roku wydatki podatnika oraz przyrost jego aktywów w tym okresie nie mają pokrycia w aktualnym dochodzie oraz zgromadzonym do tej pory majątku. Wiedzę o wysokości poniesionych przez podatnika wydatków oraz wartości zgromadzonego mienia organ podatkowy może uzyskać na wiele sposobów, przykładowo w formie informacji podatkowych, do których składania Ordynacja podatkowa obliguje szereg podmiotów (sądy, komorników sądowych, notariuszy). Zgromadzone dowody organ może uzupełniać o informacje dotyczące rachunków bankowych, oszczędnościowych, pieniężnych, papierów wartościowych, a także kredytów, pożyczek i depozytów, udostępniane na jego żądanie przez banki, zakłady ubezpieczeń, fundusze inwestycyjne, domy maklerskie, spółdzielcze kasy oszczędnościowo-kredytowe. Ustalone w ten sposób wydatki lub przyrost aktywów organ może porównać z dochodem lub przyrostem majątku (darowizna, spadek) zadeklarowanym w zeznaniach podatkowych.

Zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej wyrażoną w Ordynacji podatkowej, to organ podatkowy powinien dążyć do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, czyli udowodnić podatnikowi brak pokrycia dokonywanych wydatków w ujawnionych przez niego źródłach przychodów. W tym celu organ może wezwać stronę lub inne osoby do złożenia wyjaśnień, zeznań lub dokonania określonej czynności, jeżeli jest to niezbędne dla wyjaśnienia stanu faktycznego lub rozstrzygnięcia sprawy. Organ podatkowy może też zasięgnąć informacji w drodze współpracy z innymi organami państwa, jak również wymiany danych z organami podatkowymi innych państw. Naczelny Sąd Administracyjny potwierdził, że w celu ustalenia wielkości wydatków poniesionych przez podatnika na pokrycie bieżących kosztów utrzymania rodziny organ podatkowy może wykorzystać np. dane statystyczne dotyczące przeciętnych miesięcznych wydatków w gospodarstwach domowych, jeżeli podatnik nie był w stanie określić własnych wydatków. Jednym słowem, przepisy podatkowe nie ograniczają katalogu dowodów, jakie mogą zostać wykorzystane w toku postępowania podatkowego. Warto natomiast zwrócić uwagę, czy prezentowane przez organ dowody zostały uzyskane w sposób zgodny z prawem, gdyż w innym wypadku nie będą mogły zostać dopuszczone jako dowód w sprawie.

Wyspowiadaj się, ile wydałeś

W ostatnim czasie praktycznie co dzień otrzymujemy telefony od czytelników z pytaniami, jak powinni się zachować podczas takich kontroli. Pytania dotyczą przede wszystkim specjalnej ankiety opracowanej przez organy podatkowe, którą urzędnicy każą wypełniać podatnikom.

Ta ankieta nazwana została informacją w sprawie poniesionych wydatków i źródeł dochodu za konkretny rok. Dokument ten nie dziwiłby nikogo, gdyby nie to, że sporą jego część zajmuje pozycja poświęcona wydatkom konsumpcyjnym i zakupom majątkowym podatnika. Trzeba w niej podać np. wydatki na telefon, gaz, środki czystości, odzież, meble, dywany, na leczenie, usługi turystyczne, zakup dzieł sztuki, wyrobów ze złota i srebra itp. Biorąc pod uwagę fakt, że kontrole takie dotyczą zazwyczaj zdarzeń odległych w czasie, trudno spodziewać się, aby podatnicy pamiętali, ile wydali w danym roku na płyn do naczyń czy ubrania. Tym bardziej trudno o jakiekolwiek rachunki potwierdzające wysokość poniesionych wydatków.

Najczęściej powtarza się w związku z tym pytanie, czy mając dowód na to, że zakup został w całości sfinansowany kredytem bankowym, podatnik musi wypełniać ankietę? Odpowiedź na to pytanie brzmi nie. Mając dowody potwierdzające posiadanie wystarczających środków na kupno mieszkania, ankiety wypełniać nie trzeba.

Przede wszystkim trzeba pamiętać, że jeśli urząd uważa, że podatnik nie ujawnił wszystkich dochodów, to powinien przedstawić na to dowody. W przypadku postępowania w sprawie dochodów nieujawnionych są to dowody na wydatki, jakie poniósł podatnik, np. na kupno domu, samochodu. Ciężar dowodu spoczywa tu na organie podatkowym. Powinien też umieć on wskazać dowody na to, że podatnik nie miał dostatecznych środków na taki zakup (może to zrobić np. w oparciu o nasze zeznania, informacje z banku itp.).

Jeżeli przedstawiciele fiskusa takimi dowodami dysponują, powinni wezwać podatnika do wyjaśnienia źródeł finansowania jego wydatków, ale tylko tych, na których poniesienie przedstawił podatnikowi dowody. Jeśli podatnik wykaże m.in., że miał oszczędności z lat poprzednich, zaciągnął kredyt w banku itp., to postępowanie powinno się zakończyć. W takiej sytuacji urząd nie powinien żądać od podatnika wypełniania specjalnej ankiety, w której podatnik miałby wskazywać inne wydatki, jakie poniósł w badanym okresie. Dopiero gdy podatnik nie jest w stanie wskazać źródeł finansowania swoich nadzwyczajnych zakupów, organ podatkowy może wezwać go do wypełnienia ankiety, po to, by móc określić, jak wysokie są wydatki podatnika nie znajdujące pokrycia w ujawnionych przez niego źródłach przychodów.

Musimy przy tym pamiętać, że kontrola w zakresie nieujawnionych źródeł przychodów ma charakter kompleksowy. Organ ustala wysokość przychodu na podstawie wszelkich znamion zewnętrznych. Temu służy drobiazgowe weryfikowanie wydatków, przychodów i oszczędności, wskazanych w ankietach poprzez porównywanie wysokości wydatków z uzyskanymi przychodami (opodatkowanymi i zwolnionymi) oraz analiza zgromadzonych zasobów finansowych. W przypadku ustalenia, że poniesione wydatki przekraczają przychody oraz zgromadzone wcześniej oszczędności, organ może przyjąć, że różnica stanowi przychód pochodzący ze źródeł nieujawnionych lub nieznajdujący pokrycia w już ujawnionych źródłach.

Warto też zauważyć, że w postępowaniu dotyczącym opodatkowania dochodów nieujawnionych organy podatkowe wymagają od podatników dwóch rodzajów oświadczeń: deklaracji majątkowej oraz oświadczenia majątkowego.

Deklaracja (ankieta) jest formą wyjaśnień podatnika, natomiast oświadczenie majątkowe jest składane pod rygorem odpowiedzialności za składanie fałszywych zeznań, co oznacza, że podatnik może w deklaracji majątkowej podawać informacje w pewnym przybliżeniu, natomiast oświadczenie majątkowe musi zawierać precyzyjne dane.

Informacje dotyczące wydatków osobistych podatnika (konsumpcja) mają wpływ na wysokość podatku z tytułu dochodów nieujawnionych. Dlatego podatnicy powinni wykazywać wszelkie dane, które są w stanie udokumentować lub uwiarygodnić. Należy przy tym pamiętać o tym, że organy podatkowe mogą weryfikować prawdziwość podawanych informacji również poprzez kontrolowanie dochodów osób wskazanych jako darczyńcy lub członków rodziny podatnika, jeżeli rodzinne pożyczki i darowizny podamy jako źródło finansowania naszych zakupów.

KONTROLA ZAKUPU DOMÓW I MIESZKAŃ

Jak organy podatkowe i kontroli skarbowej sprawdzają obrót nieruchomościami

1. Zdobywanie informacji

- urząd skarbowy lub urząd kontroli skarbowej po zebraniu lub otrzymaniu informacji, że podatnik kupił dom za pieniądze niewiadomego pochodzenia, typuje daną osobę do kontroli

2. Wszczęcie kontroli

- rozpoczyna się kontrola podatkowa lub skarbowa, podczas której organ podatkowy lub organ kontroli skarbowej stwierdza zakup nieruchomości i ustala, że podatnik nie potrafi wyjaśnić, skąd miał na to pieniądze

3. Wydanie decyzji

- organ podatkowy lub urząd kontroli skarbowej wydaje decyzję, ustalając wysokość zobowiązania podatkowego w ten sposób, że od nadwyżki wydatków nad przychodami, która stanowi podstawę opodatkowania, ustala podatek według stawki 75 proc.

Z czego korzystają organy podatkowe i organy kontroli skarbowej przy kontroli nieruchomości

1. Będące w posiadaniu urzędu zeznania, deklaracje złożone przez podatników i płatników, a także informacje wynikające z rejestrów opłaty skarbowej, rejestrów podatku od czynności cywilnoprawnych, informacje o rachunkach bankowych i inwestycyjnych

2. Informacje uzyskiwane od sądów, komorników sądowych i notariuszy

3. Informacje przekazywane przez wywiad skarbowy, policję, prokuraturę i inne organy państwowe

4. Informacje pochodzące z urzędów gmin, banków, biur maklerskich, funduszy inwestycyjnych i innych organów samorządowych i instytucji finansowych

5. Informacje anonimowe

Jak może bronić się podatnik

1. Należy zgromadzić wszelkie dokumenty potwierdzające wysokość zarobków i oszczędności (umowy, zaświadczenia, przelewy bankowe itp.)

2. W przypadku rodzinnych pożyczek należy postarać się albo o jej pisemną treść, albo wskazać osoby, które będą ją w stanie potwierdzić

3. W przypadku spadków i darowizn trzeba posiadać dokumenty potwierdzające ich otrzymanie, np. postanowienie sądu o nabyciu spadku

4. Jeśli powołujemy się na pożyczkę lub darowiznę, pożyczkobiorca lub darczyńca muszą być w stanie udowodnić, że byli nam w stanie pomóc bez istotnego uszczerbku dla własnych finansów (musi być ich stać na udzielenie pożyczki lub przekazanie darowizny)

5. Warto zastanowić się nad listą świadków, którzy będą w stanie potwierdzić nasze wyjaśnienia

6. W przypadku powołania się na zagraniczne dochody warto pamiętać, że muszą to być dochody z legalnego źródła (nie ma mowy o tym, by fiskus uznał zarobione na czarno za granicą pieniądze)

4 KROKI

Jak polskie władze mogą uzyskać informacje od władz państw obcych

1 Potrzebne jest żądanie. Minister finansów może sam wystąpić do obcych władz o udzielenie informacji lub upoważnić generalnego inspektora kontroli skarbowej, dyrektora izby skarbowej oraz dyrektora urzędu kontroli skarbowej do występowania o udzielenie takich informacji.

2 Trzeba przygotować wniosek. Informacje są udzielane na wniosek lub z urzędu. Wniosek o udzielenie informacji powinien zawierać: dane identyfikujące podmiot, którego informacje mają dotyczyć: nazwiska lub nazwy (firmy), adresu i innych posiadanych danych niezbędnych do identyfikacji podmiotu, którego wniosek dotyczy; wskazanie zakresu żądanych informacji i celu ich wykorzystania; stwierdzenie, że wyczerpano możliwości uzyskania informacji na podstawie przepisów prawa krajowego państwa wnioskującego; zobowiązanie się do objęcia tajemnicą udzielonych informacji, zgodnie z przepisami prawa krajowego państwa wnioskującego.

3 Rozpoczęcie postępowania. Władze obce wszczynają postępowanie w sprawie udzielenia informacji. Postępowanie powinno być zakończone bez zbędnej zwłoki.

4 Zakończenie postępowania. Po zakończeniu postępowania władze obce powinny poinformować polskiego fiskusa o przeprowadzonych czynnościach.

Trzeba umieć się bronić

To podatnik musi wykazać, że poniesione wydatki znajdują pokrycie w ustalonym źródle (źródłach) przychodów lub posiadanych zasobach majątkowych. W tym celu podatnik może skorzystać ze wszystkich środków dowodowych przewidzianych w Ordynacji podatkowej. Darowizny i inne nieodpłatne przysporzenia powinny być udokumentowane pisemnie. Podatnik może również powołać świadków i brać aktywny udział w postępowaniu. Dowodem jest także - co oczywiste - umowa kredytowa, jeżeli zakup nieruchomości finansowany był kredytem.

Jeżeli podatnik wskaże lub chociażby uprawdopodobni źródło przychodów, z którego pokrywane były wydatki, to na organie podatkowym będzie ciążył obowiązek obalenia takiego dowodu.

Co istotne, organ podatkowy nie ma prawa odmówić przeprowadzenia dowodu powoływanego przez podatnika, chyba że uzna, iż przedmiotem dowodu są okoliczności niemające znaczenia dla sprawy lub zostały stwierdzone w wystarczającym stopniu innym dowodem.

Wyjaśnienia podatnika i inne dowody podlegają jednak ocenie organu podatkowego, a ich wartość zależy od tego, czy są prawdopodobne, wiarygodne i czy przekonują do prawdziwości okoliczności z nich wynikających. Cel jest prozaiczny: przekonanie urzędnika podatkowego do słuszności własnej argumentacji. Jak uczy doświadczenie, największe znaczenie dowodowe mają dokumenty (zwłaszcza urzędowe, ale także np. umowy). Ich treść można ustalić w sposób jednoznaczny na podstawie akt sprawy, a prawdziwość okoliczności w nich opisanych poświadcza znana z imienia i nazwiska osoba, którą w razie wątpliwości organ podatkowy może przesłuchać. Jeśli jednak podatnik nie dysponuje takimi dokumentami, musi korzystać z innych środków dowodowych, zwłaszcza z zeznań świadków, najlepiej niepowiązanych blisko z podatnikiem.

Dowody powoływane przez podatnika mogą też mieć na celu wykazanie, że przychody osiągnął on w innym roku niż będący przedmiotem postępowania, w szczególności w okresie, w odniesieniu do którego doszło już do przedawnienia zobowiązania podatkowego i upłynął termin przechowywania dokumentacji podatkowej.

W każdym wypadku podatnik mający trudności z odtworzeniem przebiegu wydarzeń sprzed kilku lat powinien jednak pamiętać, że przedstawianie sprzecznych ze sobą lub nasuwających wątpliwości wyjaśnień i dowodów nie przybliża go do pozytywnego zakończenia sprawy.

Koniecznie trzeba przy tym podkreślić, że obowiązek przedstawienia dokumentów czy innych dowodów spoczywa w takiej sytuacji na podatniku. To zaś może być o tyle uciążliwe, że jeśli nie dysponujemy dokumentami we własnym domowym archiwum, może się okazać, że tych dokumentów w ogóle w naszej sprawie nie przedstawimy. W takim przypadku jesteśmy uzależnieni od dobrej woli pracowników danej instytucji finansowej i obowiązujących w niej procedur, gdyż domy maklerskie (i inne instytucje finansowe) mają obowiązek przechowywania dokumentów związanych z transakcjami zawieranymi za ich pośrednictwem przez pięć lat. Jeśli patrzy się na ten okres przez pryzmat przedawnienia zobowiązania podatkowego, to jest on wystarczający, natomiast w przypadku zarzutu dotyczącego nieujawnionych przychodów możemy chcieć się powołać na zdarzenie sprzed wielu lat, kiedy to udało nam się zarobić na giełdzie duże kwoty, które nie były wtedy opodatkowane. W takiej sytuacji musimy odwołać się do pozostałych środków dowodowych z przesłuchaniem świadków na czele.

Tam, gdzie chodzi o nasze pieniądze, lekkomyślnością byłoby niezbieranie właściwych dokumentów. Niestety wielu z nas tego dobrego nawyku jednak nie ma. Gdy brak dokumentów, trudniej jest się nam bronić. Jednak nie jest to niemożliwe. Ważne, by nie wymyślać przy tym historii, które nie dość, że nieprawdziwe, to jeszcze brzmią mało wiarygodnie. Podstawowa zasada to mówienie prawdy. Ale też zawsze trzeba pomyśleć o tym, jak dowiedziemy prawdziwości tego, co przed fiskusem wyznajemy.

Czasem lepiej się przyznać

Jeżeli podatnik działał w dobrej wierze, a jedynie w wyniku braku biegłości w prawie nie zadbał o należyte udokumentowanie dochodów, np. uzyskanej darowizny czy pożyczki, teraz jest czas, żeby te kwestie wyjaśnić, licząc się oczywiście z odpowiednimi sankcjami, które jednak będą niższe niż w przypadku nieujawnionych dochodów. W sytuacji, gdy podczas kontroli podatnik wskaże źródło dochodów, będzie musiał zapłacić podatek dochodowy według skali plus odsetki od zaległości podatkowych zamiast 75-proc. sankcyjnej stawki PIT. Może tak się stać np. wówczas, gdy podatnik przyzna się, że zaniżał dochody z prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej, albo przyzna się, że czerpał przychody z najmu, którego nie zgłosił do opodatkowania.

Ważne jest, by dowody wskazywały źródło, z którego podatnik uzyskał określony przychód lub majątek, oraz by źródło to zostało już opodatkowane (lub było wolne od podatku). Nie wystarczy jednak wskazać jakiegokolwiek źródła. Źródło musi być wiarygodne. Wykazanie faktu, że podatnik wielokrotnie przekraczał granicę lub przebywał poza granicami kraju, nie stanowi jeszcze dowodu o osiąganiu za granicą jakichkolwiek dochodów. Jeżeli podatnik nie rozliczał się w kraju z dochodów zagranicznych, a pytane o niego zagraniczne organy podatkowe nie potwierdzą informacji o tym, że czerpał on na terenie ich działania legalne dochody, polskie organy podatkowe mogą uznać takie dochody za pochodzące z nieujawnionego źródła. Przyznając się do tego, że zatailiśmy jakieś dochody i wskazując ich źródło w toku postępowania, musimy prawdziwość tych twierdzeń uwiarygodnić. Powoływanie się zatem na pracę na czarno za granicą może okazać się wcale nie takie pomocne, jak mogłoby się to nam wydawać.

Należy jednak przyznać, że niemożliwe będzie potraktowanie przez organ podatkowy przychodu za pochodzący z nieujawnionych źródeł, jeżeli w toku postępowania podatnik udowodni, iż sporny przychód w rzeczywistości pochodził z określonego legalnego źródła, choćby nawet nie został on ujawniony w złożonej deklaracji. W takiej sytuacji podatnik może skutecznie uniknąć przewidzianej dla przychodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów lub pochodzących ze źródeł nieujawnionych stawki podatku w wysokości 75 proc., jednak równocześnie narazi się na konieczność zapłaty podatku od nieujawnionych wcześniej przychodów oraz co istotne na odpowiedzialność karną skarbową.

WAŻNE

1. W przypadku opodatkowania nieujawnionych źródeł przychodów wyłączone jest wspólne opodatkowanie małżonków, z tego głównie względu, że konieczny do tego jest wspólny wniosek złożony w zeznaniu. Dlatego zobowiązanie podatkowe z nieujawnionych źródeł przychodu ustalone na podstawie wydatków poniesionych przez małżonków w czasie trwania małżeństwa podlega opodatkowaniu odrębnie na imię każdego z małżonków.

2. Jeśli podatnik nie wykaże w zeznaniu rocznym obok innych przychodów tych, które uzyskał ze stosunku pracy, nie będą one stanowiły przychodów ze źródeł nieujawnionych, gdyż płatnik (jego pracodawca) przekazuje do urzędu skarbowego roczną informację o dochodach. W zupełnie innej sytuacji znajdzie się podatnik uzyskujący dochody na czarno. W tym bowiem przypadku zatrudniający go pracodawca nie przekazuje do urzędu skarbowego informacji o uzyskiwanych dochodach.

3. Prowadząc postępowanie podatkowe w oparciu o art. 20 ust. 3 ustawy o PIT, organ podatkowy obowiązany jest ustalić: wartość posiadanego przez podatnika na dzień 1 stycznia mienia pochodzącego z przychodów opodatkowanych lub wolnych od opodatkowania, poniesionych przez podatnika w roku podatkowym wydatków, wartość zgromadzonego w tym roku mienia oraz kwotę przychodów opodatkowanych lub wolnych od opodatkowania osiągniętych w roku podatkowym.

4. Wartość zgromadzonego przez podatnika w roku podatkowym mienia organ podatkowy ustalać powinien w oparciu o rzeczywiście poniesione wydatki na jego nabycie lub w oparciu o wartość rynkową nabytych rzeczy, jeżeli wartości te odbiegać będą od obiektywnej wartości rynkowej nabytego mienia.

5. Organ podatkowy, określając wysokość wydatków poniesionych na utrzymanie rodziny, może opierać się na wyjaśnieniach podatnika lub na publikacjach statystycznych przedstawiających poziom życia przeciętnej polskiej rodziny.

PODSTAWA OPODATKOWANIA

Wysokość przychodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach lub pochodzących ze źródeł nieujawnionych ustala się na podstawie poniesionych przez podatnika w roku podatkowym wydatków i wartości zgromadzonego w tym roku mienia, jeżeli wydatki te i wartości nie znajdują pokrycia w mieniu zgromadzonym w roku podatkowym oraz w latach poprzednich, pochodzącym z przychodów opodatkowanych lub wolnych od opodatkowania. Nie ma znaczenia fakt, w jakim okresie zostało zgromadzone mienie, lecz czy pochodzi ono z przychodów opodatkowanych bądź wolnych od opodatkowania.

(wyrok WSA w Szczecinie z 4 maja 2005 r.; sygn. akt SA/Sz 2383/03; niepublikowany).

Podstawę opodatkowania w przypadku nieujawnienia dochodów stanowi różnica między wartością majątku i jego pokrycia. W tej sytuacji nie można uwzględniać kosztów uzyskania przychodów. Wysokość podatku określona jest w sposób ryczałtowy i wynosi 75 proc. Dochód taki nie będzie już uwzględniany w rocznym zeznaniu podatkowym. W razie uznania określonego dochodu (przychodu) za wymieniony w art. 30 ust. 1 ustawy o PIT (ryczałtowe opodatkowanie), nie może być on ujmowany w rocznym zeznaniu podatkowym.

(wyrok NSA z 11 stycznia 2001 r., sygn. akt I SA/Łd 2048/98; niepublikowany)

Nie narusza zasady prowadzenia postępowania podatkowego w sposób budzący zaufanie do organów podatkowych ustalenie wydatków podatnika, istotnych przy badaniu wysokości przychodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach na podstawie danych statystycznych o średnich wydatkach trzyosobowej rodziny, jeżeli podatnik nie potrafił określić faktycznie poniesionych wydatków w danym roku.

(wyrok NSA z 13 grudnia 2005 r., sygn. akt II FSK 89/05; publikowany w ONSAiWSA z 2006 r. nr 3, poz. 81).

Decyzja z 75-proc. podatkiem

Jeżeli w trakcie postępowania podatkowego urząd skarbowy stwierdzi istnienie dowodów potwierdzających nieujawnienie dochodów przez podatnika, powinien wydać decyzję ustalającą wymiar zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych w wysokości 75 proc. tego dochodu. Decyzja taka ma charakter konstytutywny.

W przypadku przychodów nieujawnionych postępowanie podatkowe musi zostać zakończone w formie decyzji zawierającej obligatoryjne elementy określone w art. 210 Ordynacji podatkowej. Stosownie do dyspozycji tego przepisu decyzja powinna zawierać: oznaczenie organu podatkowego, datę jej wydania, oznaczenie strony, powołanie podstawy prawnej, rozstrzygnięcie, uzasadnienie faktyczne i prawne, pouczenie o trybie odwoławczym, jeżeli od decyzji służy odwołanie, podpis osoby upoważnionej, z podaniem imienia i nazwiska oraz stanowiska służbowego.

Uzasadnienie faktyczne decyzji powinno zawierać w szczególności wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, którym dał wiarę, oraz przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności. Natomiast uzasadnienie prawne musi zawierać podstawę prawną decyzji z przytoczeniem przepisów prawa.

Natomiast jeżeli w trakcie postępowania podatkowego urząd skarbowy nie stwierdzi nadwyżki wydatków nad przychodami, wówczas zobowiązany jest wydać decyzję umarzającą postępowanie podatkowe z uwagi na jego bezprzedmiotowość. Zgodnie z art. 208 Ordynacji podatkowej, jeżeli postępowanie podatkowe z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe, organ podatkowy powinien wydać decyzję o umorzeniu postępowania. Jednak również w tym przypadku urząd skarbowy powinien w decyzji przedstawić stan zasobów pieniężnych na koniec danego roku podatkowego, obliczony na podstawie całości uzyskanych przychodów i poniesionych wydatków. Takie dane mogą bowiem stanowić podstawę do opodatkowania dochodów z nieujawnionych źródeł w następnych latach.

Nie trzeba płacić odsetek

Z reguły gdy nie zapłacimy podatku, lub gdy z jego zapłatą się spóźnimy, poza koniecznością uiszczenia samego podatku musimy jeszcze zapłacić odsetki za zwłokę. Przy opodatkowaniu dochodów nieujawnionych nie nalicza się odsetek za zwłokę. Nie nalicza się, gdyż trudno ustalić, kiedy powstał dochód i od kiedy odsetki naliczać. Stawka 75 proc. rekompensuje ich nienaliczanie.

Wydanie i doręczenie decyzji w sprawie nieujawnionych źródeł nakłada na podatnika obowiązek zapłaty tego podatku w terminie płatności wynoszącym 14 dni od dnia doręczenia decyzji (art. 47 par. 1 Ordynacji podatkowej). Oznacza to, że bez względu za który rok podatkowy zostanie wydana decyzja ustalająca podatek ze źródeł nieujawnionych, to nie wystąpią odsetki za zwłokę. Jeżeli jednak podatnik nie zapłaci w terminie 14 dni zobowiązania wynikającego z tej decyzji, to odsetki od zaległości podatkowej będą naliczane po 14 dniach od dnia otrzymania przedmiotowej decyzji.

Od grzywny do więzienia

Konieczność zapłaty 75-proc. podatku to nie jedyna kara, jaka może nas spotkać za ukrywanie dochodów. Niezależnie od karnego podatku, grożą za to także kary na podstawie kodeksu karnego skarbowego.

I tak podatnik, który uchylając się od opodatkowania, nie ujawnia właściwemu organowi przedmiotu lub podstawy opodatkowania lub nie składa deklaracji, przez co naraża podatek na uszczuplenie, podlega karze grzywny do 720 stawek dziennych albo karze pozbawienia wolności, albo obu tym karom łącznie.

Jedna stawka dzienna nie może być niższa od 1/30 części minimalnego wynagrodzenia. Nie może też przekraczać jej 400-krotności. Natomiast kara pozbawienia wolności obecnie wymierzana jest w dniach, miesiącach i latach.

Jeżeli kwota podatku narażonego na uszczuplenie jest małej wartości, sprawca czynu zabronionego podlega karze grzywny do 720 stawek dziennych. Natomiast gdy kwota podatku narażonego na uszczuplenie nie przekracza ustawowego progu, sprawca czynu zabronionego podlega karze grzywny za wykroczenie skarbowe.

Narażenie na uszczuplenie podatku powinno być rozumiane jako działanie bądź zaniechanie prowadzące do powstania różnicy między należną Skarbowi Państwa bądź jednostce samorządu terytorialnego kwotą podatku a kwotą przypadającą do uiszczenia według zeznania lub zgłoszenia straty. Tak wskazał SN w wyroku z 11 lutego 2003 r. (sygn. akt IV KKN 21/00; niepublikowany). Podkreślił również, że narażeniem na uszczuplenie podatku jest przede wszystkim niezadeklarowanie należnej kwoty podatku, od którego uiszczenia sprawca się w ten sposób uchylił, a ponadto w szczególności niezgłoszenie właściwemu organowi podatkowemu przedmiotu opodatkowania, niezgłoszenie danych mogących mieć wpływ na ustalenie zobowiązania podatkowego lub jego wysokości albo podania takich danych niezgodnie z rzeczywistością oraz nierzetelne prowadzenie ksiąg, a także każde inne działanie prowadzące do powstania różnicy między należną kwotą a wykazaną w zeznaniu podatkowym.

Ewa Matyszewska

ewa.matyszewska@infor.pl