Gazeta Prawna
Zamów Zaloguj

Logowanie do serwisu

login:

hasło:

Jeśli zapomniałeś hasła Przypomnij hasło

  • Obraz
  • Obraz
  • Poprzednia strona

GIEŁDA. KUPUJ DOMYSŁY - SPRZEDAWAJ FAKTY

PODATKI W MAŁŻEŃSTWIE

Małżonkowie zobowiązani są do współdecydowania o zarządzie majątkiem wspólnym. Do czynności wykraczających poza zakres zwykłego zarządu niezbędna jest zgoda drugiego małżonka. Wiele z tych czynności powoduje konsekwencje podatkowe. W praktyce często zdarza się tak, iż to jeden z małżonków prowadzi działalność gospodarczą i to on podejmuje wszystkie związane z nią decyzje, co ma często kluczowe znaczenie dla sytuacji materialnej obojga małżonków. Drugi z małżonków musi być zatem czujny pamiętając, że jego odpowiedzialność sięga daleko poza okres trwania małżeństwa. Odpowiedzialność za zobowiązania powstałe w trakcie trwania małżeństwa spada na drugiego małżonka także po rozwiązaniu małżeństwa wskutek rozwodu czy po ustaniu małżeństwa wskutek śmierci jednego z nich. Rozliczenia między małżonkami, odpowiedzialność za zobowiązania podatkowe i inne ważne kwestie uzależnione są także od tego, czy doszło między nimi do modyfikacji, popularnego i ciągle jeszcze w naszym kraju powszechnego, modelu wspólności majątkowej łącznej małżonków. Omówimy więc zdarzenia i sytuacje, mogące powodować konsekwencje podatkowe.
Majątek małżonków i działalność gospodarcza
Między małżonkami mogą powstać rozliczenia powodujące konsekwencje podatkowe, w zależności od tego czy tylko jeden z nich, czy oboje prowadzą działalność gospodarczą. Pojawiają się wówczas kwestie wykorzystywania majątku wspólnego do tej działalności, amortyzacji majątku, podatku od nieruchomości czy choćby problem z podatkiem od towarów i usług.
Z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność majątkowa. Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. — Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. nr 9, poz. 59 z późn. zm.), wspólność ustawowa małżonków jest współwłasnością łączną, obejmującą dorobek małżonków w czasie trwania wspólności. Małżonkowie mogą jednak inaczej ułożyć stosunki majątkowe, zawierając tzw. intercyzę (majątkową umowę małżeńską). Celem intercyzy jest odstąpienie od wspólności ustawowej i określenie przez małżonków zasad przynależności poszczególnych składników majątkowych do majątku wspólnego bądź do majątków odrębnych. Modyfikacja ta może polegać na umownym rozszerzeniu lub ograniczeniu zakresu majątku wspólnego. Małżonkowie mogą także wprowadzić rozdzielność majątkową. Trzeba jednak pamiętać, iż przepisy określają pewne granice swobody przy zawieraniu majątkowych umów małżeńskich, co oznacza, iż małżonkowie nie mogą uregulować swoich stosunków majątkowych w sposób dowolny.
Małżonkowie zobowiązani są do współdziałania i współdecydowania o zarządzie majątkiem wspólnym. Każde z nich może samodzielnie dokonywać czynności zwykłych. Natomiast do czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu niezbędna jest zgoda drugiego małżonka. Do czynności wykraczających poza zakres zwykłego zarządu należy np. zbycie lub obciążenie nieruchomości, wniesienie wkładu budowlanego lub mieszkaniowego ze środków pochodzących z majątku wspólnego itp. Warto o tym pamiętać, ponieważ z reguły czynności te powodują również konsekwencje podatkowe. Dokonanie przez małżonka jednostronnej czynności prawnej przekraczającej zakres zwykłego zarządu wymaga dla swej ważności zgody drugiego z małżonków. Zgoda ta powinna być wyrażona w formie przewidzianej dla danej czynności prawnej. Jej brak powoduje nieważność tej czynności. W praktyce jednak często zdarza się tak, iż to jeden z małżonków prowadzi działalność gospodarczą i to on podejmuje wszystkie związane z tą działalnością decyzje, co często ma niestety kluczowe znaczenie także dla sytuacji materialnej obojga małżonków i całej rodziny. Decyzje podjęte przez jednego z małżonków, mimo iż dotyczą jego firmy, mają przecież kolosalne znaczenie dla małżeństwa. Jednak biorąc pod uwagę zachodzące zmiany w obrębie stosunków społeczno-gospodarczych, rozwój podmiotów prywatnych oraz coraz częstsze uczestnictwo w obrocie gospodarczym, trzeba mieć na uwadze, iż tendencja do rozszerzania katalogu czynności zwykłego zarządu raczej będzie się umacniać. Drugi z małżonków musi być zatem czujny, pamiętając, że jego odpowiedzialność sięga daleko poza okres trwania małżeństwa, o czym dalej. Jak już wspomniałam, rozliczenia między małżonkami, odpowiedzialność za zobowiązania podatkowe i inne ważne kwestie uzależnione są także od tego, czy doszło między nimi do modyfikacji modelu wspólności majątkowej łącznej.
Odpis aktu małżeństwa — opłata skarbowa
Już samo zawarcie związku małżeńskiego rodzi konsekwencje podatkowe. Otóż małżonkowie pobierają odpisy aktu małżeństwa. Od odpisów aktów stanu cywilnego, w tym aktu małżeństwa, pobierana jest opłata skarbowa. Od sporządzenia skróconego odpisu aktu stanu cywilnego opłata wynosi 15 zł, a od sporządzenia odpisu zupełnego aktu stanu cywilnego — 25 zł. Trzeba jednak podkreślić, iż z opłaty skarbowej zwolnione są odpisy skrócone aktu małżeństwa w liczbie 3 egzemplarzy, wydane bezpośrednio po sporządzeniu tego aktu. Zwolnienie to przysługuje obywatelom polskim, cudzoziemcom, którym udzielono zezwolenia na osiedlenie się lub nadano status uchodźcy w Polsce oraz obywatelom tych państw obcych, z którymi Polska zawarła odpowiednie porozumienie. Natomiast opłata skarbowa w wysokości 75 zł jest pobierana od sporządzenia aktu małżeństwa, zawartego w sposób określony w art. 1 par. 1 i 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W konsekwencji jeśli małżonkowie zdecydują się odebrać przynajmniej 1 odpis zupełny aktu małżeństwa i 3 odpisy skrócone, zapłacą opłatę skarbową w wysokości 25 zł. Natomiast każde kolejne wydanie 1 egzemplarza odpisu skróconego będzie już kosztowało ich 15 zł.
Przy okazji warto dodać, iż z opłaty skarbowej zwolnione są podania i załączniki do podań o wydanie odpisów skróconych aktów stanu cywilnego w sprawach związanych z wydaniem dowodu osobistego oraz odpisy wydawane z akt stanu cywilnego, dotyczące obywateli polskich przebywających za granicą, przeznaczone wyłącznie na potrzeby polskich przedstawicielstw dyplomatycznych lub urzędów konsularnych.
WARTO WIEDZIEĆ
Od sporządzenia skróconego odpisu aktu małżeństwa pobierana jest opłata skarbowa w wysokości 15 zł. Od odpisu zupełnego aktu cywilnego opłata wynosi 25 zł. Zwolnione jest z opłaty wydanie pierwszych 3 egzemplarzy odpisów skróconych aktu małżeństwa.
Podatek od nieruchomości od jednego małżonka?
W zależności od rodzaju prowadzonej działalności oraz formy jej opodatkowania, występują różne sytuacje i zdarzenia między małżonkami, które powodują konsekwencje podatkowe. Niektóre z nich jednak korzystają z preferencji podatkowych. Po podjęciu decyzji o prowadzeniu działalności gospodarczej potrzebna jest decyzja o tym, gdzie będzie ona prowadzona. Często zdarza się, iż zwłaszcza na początku podatnik decyduje się na prowadzenie firmy wykorzystując nieruchomość należącą do małżonków. Pojawia się wówczas kwestia, jaką stawkę podatku od nieruchomości powinno się zastosować do danej nieruchomości. Opodatkowanie podatkiem od nieruchomości reguluje ustawa z dnia 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych (t.j. Dz.U. z 2002 r. nr 9, poz. 84 z późn. zm.).
Załóżmy, iż podatnik prowadzi działalność gospodarczą, do której wykorzystuje nieruchomość należącą do małżeństwa na zasadzie współwłasności. Pojawia się pytanie, czy nieruchomość ta może być obciążona podwyższoną stawką podatku od nieruchomości, przewidzianą dla nieruchomości wykorzystywanych na cele działalności gospodarczej. Kwestie te są często przedmiotem sporów między podatnikami a organami skarbowymi. Warto zwrócić uwagę na orzeczenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, które może się przydać w takiej sytuacji. W wyroku z 30 października 2003 r. (III SA 2850/02, niepublikowany), sąd stwierdził, iż nieruchomość należąca do małżeństwa na zasadzie współwłasności, gdzie tylko jeden z małżonków jest przedsiębiorcą, nie może być obciążona podwyższoną stawką podatku od nieruchomości. Sąd podkreślał w uzasadnieniu, iż organy skarbowe nie wzięły pod uwagę, że tylko jeden z małżonków prowadzi działalność i jest przedsiębiorcą, zaś w księdze wieczystej oboje małżonkowie figurują jako współwłaściciele na podstawie ustawowej współwłasności łącznej. Gdy tylko jeden z małżonków prowadzi działalność, do wspólnej nieruchomości podwyższonych stawek zastosować nie można. Zdaniem sądu organy podatkowe nie sprawdziły, czy budynki były wciągnięte do ewidencji środków trwałych, a tylko wtedy można by mówić o spełnieniu warunków koniecznych do zastosowania art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych.
Trzeba podkreślić, iż w związku z wykorzystywaniem nieruchomości do celów gospodarczych pojawiają się też inne kwestie, np. zaliczania do kosztów wydatków związanych z utrzymaniem tej nieruchomości czy też dokonywania odpisów amortyzacyjnych.
PRZYKŁAD. Andrzej K. prowadzi działalność gospodarczą. Zamierza ją wykonywać w lokalu, który stanowi odrębną własność jego żony, ponieważ został nabyty jeszcze przed zawarciem małżeństwa. Ponieważ lokal nie spełnia podstawowego kryterium uznania go za środek trwały w firmie pana Andrzeja K. (nie jest jego własnością lub współwłasnością), należy rozważyć rozszerzenie wspólności ustawowej. W takim przypadku również pan Andrzej stałby się współwłaścicielem lokalu, co da mu prawo do dokonywania odpisów amortyzacyjnych.
Warto w tym miejscu wspomnieć, iż w wyroku z 9 kwietnia 2002 r. (III SA 2717/00, OSP 2003/4/47) Naczelny Sąd Administracyjny uznał, iż umowa rozszerzająca majątkową wspólność małżeńską ma przede wszystkim charakter organizacyjny, zatem objęcie nią nieruchomości przez drugiego z małżonków nie może stanowić nabycia w rozumieniu art. 10 ust. 1 pkt 8 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Czynność taka zatem nie powoduje konsekwencji podatkowych na gruncie przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych.
WARTO WIEDZIEĆ
Nieruchomość należąca do małżeństwa na zasadzie współwłasności, gdzie tylko jeden z małżonków jest przedsiębiorcą, nie może być obciążona podwyższoną, przewidzianą dla działalności gospodarczej stawką podatku od nieruchomości.
VAT naliczony przy zakupie nieruchomości przez małżonków
Omawiając kwestie związane z podatkowymi konsekwencjami zdarzeń mogących mieć miejsce w małżeństwie, należy zwrócić uwagę na zakup nieruchomości na potrzeby działalności gospodarczej. Pojawia się wówczas kwestia możliwości skorzystania z odliczenia podatku od towarów i usług. Zdarza się bowiem, iż urzędy skarbowe kwestionują prawo do obniżenia podatku należnego o podatek naliczony związany z zakupem nieruchomości, w sytuacji gdy fakturę wystawiono na jednego z małżonków (prowadzącego działalność), natomiast z aktu notarialnego wynika, że zakupu dokonali oboje małżonkowie pozostający we wspólności ustawowej.
W przypadku gdy zakupiona nieruchomość została nabyta na potrzeby działalności gospodarczej przez jednego z małżonków, nie ma przeszkód do odliczenia podatku naliczonego w pełnej wysokości, jeżeli zakup tej nieruchomości jest związany z wykonywaniem czynności podlegających opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług.
Odmienne stanowisko prowadziłoby do dyskryminacji osób pozostających w związku małżeńskim, objętych ustawową wspólnością majątkową, w porównaniu z osobą stanu wolnego bądź małżonkiem, w stosunku do którego zastosowanie znajdują zasady całkowitej rozdzielności majątkowej. W przedstawionej sytuacji mamy do czynienia z sytuacją, w której zazębiają się regulacje prawa rodzinnego i prawa podatkowego materialnego. Z jednej strony bowiem zakupu nieruchomości dokonują małżonkowie pozostający w majątkowej wspólności ustawowej, której cechą charakterystyczną jest brak określonych udziałów małżonków w majątku wspólnym. Z drugiej strony odliczenia podatku naliczonego dokonuje jeden z małżonków, na którego zostaje wystawiona faktura dokumentująca nabycie tej nieruchomości. Możliwość taka istnieje, ponieważ przepisy o podatku od towarów i usług nie regulują takiego przypadku, a w szczególności nie określają, czy odliczenie przysługuje podatnikowi w pełnej kwocie czy też jest ograniczone do połowy wysokości podatku wynikającego z faktury. Prawo do obniżenia podatku należnego o kwotę podatku naliczonego przy nabyciu towarów i usług, określone w art. 19 ust. 1 ustawy z dnia 8 stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym (Dz.U. nr 11, poz. 50 z późn. zm.), przysługuje zarejestrowanemu podatnikowi VAT. W myśl ust. 2 tego artykułu, kwotę podatku naliczonego stanowi zaś suma kwot podatku określonych w fakturach stwierdzających nabycie towarów i usług.
Zakup nieruchomości przez małżonków pozostających we wspólności majątkowej zgodnie z przepisami prawa cywilnego powinien być dokonany, pod rygorem nieważności, w formie aktu notarialnego. Dla celów podatkowych w akcie notarialnym należy w takiej sytuacji zaznaczyć, iż zakupiona nieruchomość będzie przeznaczona na działalność gospodarczą małżonka — podatnika podatku od towarów i usług. W takiej sytuacji faktura dokumentująca nabycie nieruchomości może zostać wystawiona na zarejestrowanego podatnika VAT. W wyroku z 27 sierpnia 1999 r. (III SA 8347/98, niepublikowany) Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, iż „dokonanie zakupu przez podatnika pozostającego w związku małżeńskim, do którego odnoszą się zasady wspólności ustawowej, nie wyklucza możliwości legalnego otrzymania faktury VAT wskazującej tego podatnika jako nabywcę, a w konsekwencji obniżenia podatku należnego o podatek naliczony wynikający z takiej faktury”. W świetle tego orzeczenia prawo podatnika do obniżenia podatku należnego o podatek naliczony związany z nabyciem nieruchomości w ramach ustawowej wspólności majątkowej nie musi się sprowadzać do odliczenia tylko części podatku naliczonego. Tym bardziej że, jak już wspomniałam, żaden przepis ustawy o VAT nie przewiduje, iż odliczenie podatku naliczonego w jakiejś sytuacji jest ograniczone do połowy wysokości podatku wynikającego z faktury.
WARTO WIEDZIEĆ
Dokonanie zakupu nieruchomości przez podatnika pozostającego w związku małżeńskim, pozostającego we wspólności ustawowej, nie wyklucza możliwości otrzymania faktury VAT wskazującej tego podatnika jako nabywcę, a w konsekwencji obniżenia podatku należnego o podatek naliczony wynikający z takiej faktury.
Przekazanie środka trwałego małżonkowi
Do częstych należą sytuacje, w których jeden z małżonków przekazuje środek trwały drugiemu małżonkowi, np. rozpoczynającemu działalność gospodarczą. Warto zwrócić uwagę, jakie konsekwencje mają takie zdarzenia gospodarcze w świetle ustawy o VAT. Niestety, środki trwałe zakupione przez podatnika, a przekazane lub sprzedane małżonkowi prowadzącemu osobną działalność gospodarczą, będą podlegały opodatkowaniu zgodnie z art. 2 ustawy o VAT. Szczególnie sytuacje takie mogą mieć miejsce wówczas, gdy małżonek rozpoczyna działalność gospodarczą. Niestety, fakt ten nie jest okolicznością łagodzącą. Podkreślmy, iż podatek od towarów i usług wystąpi wówczas, gdy podatnik nie likwiduje działalności i nie sporządza remanentu likwidacyjnego. VAT wystąpi także wtedy, gdy podatnik nie zaprzestaje wykonywania czynności określonych w art. 2 ustawy, a jedynie np. zmienia miejsce działalności. Wówczas przepisy art. 6 ustawy nie nakładają obowiązku sporządzania remanentu likwidacyjnego. Więcej na ten temat w dalszej części opracowania, w części dotyczącej przekazania firmy współmałżonkowi.
Usługi wzajemne
Wątpliwości podatników budzi fakt, czy w przypadku gdy każdy z małżonków prowadzi działalność gospodarczą, mogą oni współpracować ze sobą i jakie to powoduje konsekwencje podatkowe. Warto podkreślić, iż nie ma przeciwwskazań, aby firma żony świadczyła usługi firmie prowadzonej przez męża i odwrotnie. Na gruncie przepisów podatkowych nie ma tu niestety żadnych preferencji podatkowych. Nie ma też jednak żadnych ograniczeń w uznawaniu za koszt uzyskania przychodu wydatku na taką usługę. Zgodnie z art. 22 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, kosztami uzyskania przychodów z poszczególnego źródła są wszelkie koszty poniesione w celu osiągnięcia przychodów, z wyjątkiem kosztów wymienionych w art. 23 ustawy. W sytuacji gdzie każdy z małżonków samodzielnie prowadzi działalność gospodarczą, a więc jest odrębnym przedsiębiorcą, wartość faktycznie wykonywanej usługi dla firmy jednego z małżonków przez firmę drugiego małżonka będzie stanowiła koszt uzyskania przychodu z działalności gospodarczej.
Małżeńskie użyczenie
Co do zasady, bezpłatne udostępnienie nieruchomości przez osobę fizyczną osobie prowadzącej działalność gospodarczą, rodzi na ogół konsekwencje podatkowe w zakresie podatku dochodowego od osób fizycznych. Jego efektem jest przeważnie powstanie po stronie udostępniającego przychodu do opodatkowania. Dzieje się tak zarówno wtedy, gdy udostępnienie nieruchomości następuje na rzecz osoby fizycznej, osoby prawnej, jak i na rzecz jednostki organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej. Ustalając wysokość przychodu z bezpłatnego odstąpienia nieruchomości w całości lub w części do używania, przyjmuje się wartość czynszową, stanowiącą równowartość czynszu, jaki przysługiwałby w razie zawarcia umowy najmu lub dzierżawy nieruchomości. Zastosowanie ma tu art. 16 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Trzeba zwrócić uwagę na pewne istotne kwestie. Otóż przychodem z tytułu umowy najmu lub dzierżawy rzeczy albo praw majątkowych oraz umów o podobnym charakterze są otrzymane lub postawione do dyspozycji podatnika w roku kalendarzowym pieniądze i wartości pieniężne oraz wartość otrzymanych świadczeń w naturze i innych nieodpłatnych świadczeń. Inaczej natomiast ustala się przychód z nieodpłatnego oddania nieruchomości do używania. W tym przypadku za przychód podlegający opodatkowaniu uważa się kwoty należne, choćby nie zostały faktycznie otrzymane przez podatnika.
Przepisy są w tym zakresie jednak łaskawe dla małżonków. Jeżeli właściciel nieruchomości używa jej na własne potrzeby lub potrzeby członków rodziny, nie wywołuje to żadnych konsekwencji podatkowych. W takich sytuacjach nie ustala się wartości czynszowej tej nieruchomości lub jej części, a wydatki związane z nieruchomością nie stanowią kosztu uzyskania przychodów.
Kto uważany jest za członka rodziny? Za członków rodziny podatnika uważa się zstępnych, wstępnych, rodzeństwo, małżonków zstępnych, osobę pozostającą w stosunku przysposobienia oraz pozostającą z podatnikiem w faktycznym pożyciu. Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w jednym z wyroków, ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych nie definiuje dla własnego użytku pojęcia członka rodziny. Uzasadnione jest zatem posługiwanie się w tym przypadku legalną definicją sformułowaną w przepisach Ordynacji podatkowej. Zgodnie z nią członkiem rodziny jest także osoba pozostająca w faktycznym pożyciu. Zważyć należy, iż definicja członka rodziny w prawie podatkowym jest szersza niż w prawie rodzinnym. Tak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 21 lutego 2001 r. (I SA/Gd 1012/99, niepublikowany).
WARTO WIEDZIEĆ
Nieodpłatne użyczenie nieruchomości małżonkowi prowadzącemu działalność gospodarczą nie powoduje konieczności ustalenia wartości czynszowej tej nieruchomości lub jej części, ale wydatki związane z nieruchomością nie stanowią kosztu uzyskania przychodów.
Użyczenie samochodu
Podobnie przedstawia się sytuacja, jeśli w grę wchodzi użyczenie samochodu. Na podstawie art. 14 ust. 2 pkt 8 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych wartość nieodpłatnych świadczeń od osób zaliczonych do I i II grupy podatkowej w rozumieniu przepisów o podatku od spadków i darowizn nie stanowi przychodu z działalności gospodarczej. Zatem jeśli żona lub mąż chcą użyczyć drugiemu małżonkowi samochód do używania w działalności gospodarczej wystarczy spisać umowę użyczenia, z której będzie wynikało kto, komu, co i na jak długo użycza. Nie wywołuje to skutków podatkowych, podobnie jak użyczenie nieruchomości. Trzeba jednak podkreślić, iż nie bez znaczenia pozostaje fakt, iż samochód zgodnie z art. 31 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy stanowi wspólność majątkową małżonków. Zatem o jakiejkolwiek umowie może być mowa tylko wówczas, jeśli w grę wchodzi samochód będący wyłączną własnością męża lub żony. Jeśli samochód stanowi wspólność majątkową małżonków, nie jest konieczne sporządzanie umowy użyczenia. Nie ma też problemów z zaliczaniem do kosztów uzyskania przychodów wydatków związanych z jego eksploatacją.
PRZYKŁAD. Pani Joanna i pan Janusz zawarli związek małżeński. Pan Janusz zamierza prowadzić działalność gospodarczą, do której będzie wykorzystywał samochód stanowiący wyłączną własność żony. Samochód ten został bowiem nabyty przed zawarciem związku małżeńskiego. Małżeństwo powinno zawrzeć stosowną umowę użyczenia samochodu.
Amortyzacja nieruchomości małżonków
W myśl przepisów prawa podatkowego jednym z kryteriów zaliczenia składników majątku do środków trwałych jest własność lub współwłasność podatnika. Jak już wspomniałam wcześniej, nie ma przeszkód, żeby do prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej podatnik wykorzystywał nieruchomość stanowiącą wspólność małżeńską. Jeśli nieruchomość stanowić będzie środek trwały (co umożliwia dokonywanie odpisów amortyzacyjnych), niezbędne jest ustalenie jej wartości. Umożliwi to wprowadzenie do ewidencji środków trwałych i rozpoczęcie dokonywania odpisów amortyzacyjnych. Przepisy o amortyzacji dla celów podatkowych przewidują różne metody ustalania wartości początkowej, w zależności od sposobu pozyskania środka trwałego. I tak w przypadku:
odpłatnego nabycia środków trwałych należy wprowadzić je do ewidencji w cenie nabycia,
w przypadku wytworzenia we własnym zakresie — należy określić koszt wytworzenia danego składnika majątku,
nabycia nieodpłatnego — trzeba określić wartość rynkową środka trwałego.
Jeśli podatnik chce wykorzystywać do działalności nieruchomość, np. wybudowaną w trakcie małżeństwa, musi zastosować zasadę ustalenia wartości początkowej w wysokości kosztu wytworzenia. Jeżeli podatnik ma problemy z ustaleniem kosztu wytworzenia danego środka, to wówczas zgodnie z art. 22g ust. 9 wartość początkową ustala się w wysokości określonej przez biegłego, powołanego niestety przez podatnika (a więc i przez niego opłacanego). Warto dodać, iż wycena powinna uwzględniać ceny rynkowe środków trwałych tego samego rodzaju z grudnia roku poprzedzającego rok założenia ewidencji lub sporządzenia wykazu oraz ich stan i stopień zużycia.
PRZYKŁAD. Jolanta K. zamierza prowadzić działalność w zakresie usług związanych z wypoczynkiem. Do prowadzenia na własne nazwisko działalności gospodarczej zamierza wykorzystywać nieruchomość stanowiącą wspólność majątkową małżeńską. W skład tej nieruchomości wchodzi nowo wybudowany zespół budynków: gastronomiczny z szatniami i sanitariatami, pawilon z pokojami noclegowymi, magazyn, wiata gospodarcza. Nieruchomość ta stanowić będzie środek trwały, podatniczka musi zatem określić jej wartość, stanowiącą podstawę wpisu do ewidencji środków trwałych i podstawę naliczania odpisów amortyzacyjnych. Ponieważ nieruchomość wybudowana jest we własnym zakresie, do jej wyceny zastosować należy zasadę ustalania wartości początkowej w wysokości kosztu wytworzenia.
Pomoc współmałżonka w firmie nie jest przychodem
Wśród podlegających opodatkowaniu przychodów osoby fizycznej prowadzącej działalność gospodarczą znajduje się m.in. wartość świadczeń otrzymanych w naturze i innych nieodpłatnych świadczeń. W takiej sytuacji wartość pieniężną świadczeń w naturze określa się na podstawie cen rynkowych stosowanych w obrocie rzeczami lub prawami tego samego rodzaju i gatunku, z uwzględnieniem w szczególności ich stanu i stopnia zużycia oraz czasu i miejsca ich uzyskania. Jednocześnie wartość pieniężną innych nieodpłatnych świadczeń ustala się w zależności od rodzaju przedmiotu świadczenia. Otóż jeżeli przedmiotem świadczenia są usługi wchodzące w zakres działalności gospodarczej dokonującego świadczenia, to ich wartość ustala się według cen stosowanych wobec innych odbiorców. Gdy przedmiotem świadczenia jest usługa zakupiona, to wartość tę określa się według cen zakupu tej usługi. W pozostałych przypadkach podstawą przy ustalaniu wartości tych świadczeń są ceny rynkowe stosowane przy świadczeniu usług lub udostępnianiu rzeczy lub praw tego samego rodzaju i gatunku, z uwzględnieniem w szczególności ich stanu i stopnia zużycia oraz czasu i miejsca udostępnienia. Warto dodać, że jeżeli świadczenia realizowane na rzecz podatnika są częściowo odpłatne, to jego przychodem jest różnica pomiędzy wartością tych świadczeń a odpłatnością ponoszoną przez podatnika.
I w tych omówionych sytuacjach przepisy okazują się łaskawe dla małżonków. Omówione zasady nie dotyczą bowiem sytuacji, w której podatnik otrzymuje bezpłatne świadczenie od osób zaliczonych do I i II grupy podatkowej w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (t.j. Dz.U. z 1997 r. nr 16, poz. 89 z późn. zm.). Do I grupy podatkowej, oprócz małżonka, należą zstępni, wstępni, pasierbowie, a także zięć, synowa, rodzeństwo, ojczym, macocha i teściowie. Natomiast do grupy II podatkowej należą: zstępni rodzeństwa, rodzeństwo rodziców, zstępni: małżonków, pasierbów, małżonków rodzeństwa i rodzeństwo małżonków, małżonków rodzeństwa małżonków, małżonków innych zstępnych. Jednocześnie za rodziców uważa się również przysposabiających, a za zstępnych także przysposobionych i ich zstępnych. W rezultacie pomoc jednego z małżonków na rzecz drugiego małżonka prowadzącego działalność gospodarczą nie powoduje konieczności ustalenia przychodu z tego tytułu i opodatkowania go podatkiem dochodowym.
WARTO WIEDZIEĆ
Nieodpłatne świadczenia na rzecz osoby fizycznej prowadzącej działalność gospodarczą powodują wprawdzie powstanie przychodu podatkowego, jednak zasada ta nie dotyczy świadczeń pochodzących od członków rodziny podatnika.
Działalność prowadzona przez oboje małżonków
Często zdarza się tak, że oboje małżonkowie prowadzą działalność gospodarczą jako odrębne firmy. Powstaje wówczas problem związany z wykorzystywaniem składników majątkowych w tej działalności. Zgodnie z art. 22g ust. 11 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, w sytuacji gdy małżonkowie prowadzą odrębne firmy, wartość początkową wykorzystywanych przez nich składników majątków ustala się proporcjonalnie do udziału we własności. Zważywszy na to, iż w czasie trwania wspólności ustawowej małżonków nie można określić proporcji, w jakiej pozostają udziały małżonków we własności poszczególnych składników, regulację tę należy uznać za sprzeczną z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Majątkowa wspólność małżeńska jest bowiem jednym z rodzajów współwłasności łącznej, co oznacza, iż nie jest możliwe wyodrębnienie z niej udziału każdego z małżonków, czy to w formie procentowej czy też ułamkowej. Pojawia się więc pytanie — w jaki sposób ustalić wartość początkową składników majątku wykorzystywanych przez oboje małżonków w działalności? Wartość ta potrzebna jest chociażby do ustalenia wysokości odpisów amortyzacyjnych. Jeżeli małżonkowie wykorzystują w działalności np. wspólny samochód, najrozsądniejszym rozwiązaniem będzie przyjęcie dla celów amortyzacji po 50 proc. jego wartości. Podstawę takiej decyzji stanowić będzie art. 22g ust. 11 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych i art. 43 par. 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Ten drugi przepis wskazuje, iż oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym.
Warto zwrócić jednak uwagę, że art. 22f ust. 4 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, mówiący o amortyzacji nieruchomości stanowi, iż w przypadku gdy tylko część budynku (lokalu) jest wykorzystywana do prowadzenia działalności, odpisów amortyzacyjnych dokonuje się w wysokości ustalonej od wartości początkowej odpowiadającej stosunkowi powierzchni wykorzystywanej na potrzeby firmy do powierzchni ogólnej. Biorąc powyższe pod uwagę, można wysnuć pogląd, iż małżonkowie wykorzystujący na potrzeby odrębnie prowadzonych firm wspólny budynek (lokal) mogą go amortyzować w przypadającej na nich części.
PRZYKŁAD. Małżonkowie Anna i Krzysztof K. wykorzystują na potrzeby swoich odrębnych firm budynek użytkowy. Pani Anna użytkuje 30 proc. powierzchni ogólnej, natomiast pan Krzysztof pozostałe 70 proc. powierzchni. Wartość budynku wynosi 200 000 zł. Pani Anna może więc dokonywać odpisów amortyzacyjnych od następującej podstawy: 30 proc. x 200 000 = 60 000 zł. Natomiast pan Krzysztof od 140 000 zł (70 proc. x 200 000 zł).
Wniesienie składnika majątku do spółki cywilnej małżonków
W praktyce zdarza się, niestety, iż organy podatkowe kwestionują prawo do amortyzacji składnika majątku, który nie został wniesiony w formie wkładu niepieniężnego do spółki cywilnej małżonków, mimo że należy on do wspólności małżeńskiej. Trzeba jednak podkreślić, iż działanie takie jest jednak nieprawidłowe. Podstawowym warunkiem uznania danej rzeczy za środek trwały jest spełnienie kryterium własności lub współwłasności. Jeżeli natomiast spółkę cywilną tworzą małżonkowie, między którymi istnieje wspólność majątkowa i w jej skład wchodzi również dana rzecz, to dodatkowe przenoszenie własności na wspólników-małżonków jest nielogiczne, ponieważ i tak są oni współwłaścicielami danej rzeczy. Warto w tym przypadku zwrócić uwagę na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 lutego 1999 r. (I SA/Gd 362/97, niepublikowany). W rozpatrywanej przez sąd sprawie organy podatkowe stwierdziły, iż w przypadku zawarcia umowy spółki cywilnej małżonkowie powinni wnieść do niej amortyzowane wcześniej przez jednego z małżonków środki trwałe. Ponieważ zaś składniki majątku nie zostały wniesione do majątku spółki, tym samym nie mogą figurować w ewidencji środków trwałych i podlegać amortyzacji. Sąd nie podzielił jednak tych argumentów, stwierdzając że: „Skoro zgodnie z wolą ustawodawcy zmiana formy prawnej prowadzonej działalności gospodarczej nie stanowi likwidacji dotychczas prowadzonej działalności gospodarczej, tym samym nie sposób podzielić argumentacji organów podatkowych, że tylko wniesienie środków trwałych (użytkowanych, ujętych w ewidencji środków trwałych i amortyzowanych przez skarżącą w 1993 r., gdy działalność gospodarczą prowadziła jednoosobowo) jako wkładu do spółki cywilnej mogło uzasadniać dokonywanie stosownych odpisów amortyzacyjnych. Skoro bezspornym jest, że przedmiotowe środki trwałe stanowią współwłasność skarżących małżonków, zmiana formy prawnej prowadzonej dotychczas działalności gospodarczej zgodnie z przywołanym wyżej przepisem art. 24 ust. 3 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych nie stanowi likwidacji dotychczasowej działalności, a jej kontynuację, tym samym przy spełnieniu pozostałych przesłanek podatnicy mogli dokonywać odpisów amortyzacyjnych również od tych środków trwałych, których nie wnieśli w formie wkładu do spółki cywilnej”.
Małżonek osobą współpracującą
Małżonek osoby współpracującej ma obowiązek obliczenia i odprowadzenia ze środków własnych składek na ubezpieczenia za osobę współpracującą. Warunkiem uznania małżonka za osobę współpracującą jest pozostawanie z podatnikiem we wspólnym gospodarstwie domowym i współpraca przy prowadzeniu tej działalności.
Załóżmy, iż podatnik prowadzi działalność opodatkowaną na podstawie ustawy z 20 listopada 1998 r. o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne (Dz.U. nr 144, poz. 930 z późn. zm.). Zgodnie z zasadą przyjętą na gruncie przepisów powołanej ustawy, ryczałt od przychodów ewidencjonowanych w pierwszej kolejności ulega obniżeniu o kwotę składki na powszechne ubezpieczenie zdrowotne, opłaconej przez podatnika, o której mowa w art. 27b ust. 1 ustawy o podatku dochodowym, zapłaconej w roku podatkowym, zgodnie z przepisami o powszechnym ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia, jeżeli nie została odliczona od podatku dochodowego.
W przypadku dokonywania obniżki podatku znajdują zastosowanie przepisy odpowiednio art. 27b ust. 2 i 3 ustawy o podatku dochodowym. Kwota składki na ubezpieczenie zdrowotne, o którą zmniejsza się podatek, nie może przekroczyć 7,75 proc. podstawy wymiaru tej składki. Wysokość tych wydatków ustala się na podstawie dokumentów stwierdzających ich poniesienie.
Stosownie do art. 9 ust. 1 pkt 1 lit. c) ustawy z 23 stycznia 2003 r. o powszechnym ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia (Dz.U. nr 45, poz. 391 z późn. zm.) obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego podlegają w szczególności osoby prowadzące działalność pozarolniczą lub osoby z nimi współpracujące. W myśl uregulowań art. 5 pkt 18 i 19 wyżej powołanego aktu prawnego przez osobę prowadzącą działalność pozarolniczą (oraz osobę współpracującą) rozumie się osoby, o których mowa w art. 8 ust. 6 (oraz ust. 11) ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. nr 137, poz. 887 z późn. zm.), a więc osoby prowadzące tę działalność na podstawie przepisów o działalności gospodarczej lub innych przepisów szczególnych. Z kolei w myśl art. 8 ust. 11 ustawy za osobę współpracującą z osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność uważa się małżonka, dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione, rodziców, macochę i ojczyma oraz osoby przysposabiające, jeżeli pozostają z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym i współpracują przy prowadzeniu tej działalności. Zgodnie z zasadą przyjętą na gruncie przepisów ustawy o powszechnym ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia za osobę współpracującą z osobą prowadzącą pozarolniczą działalność składkę oblicza, odprowadza i finansuje ze środków własnych osoba prowadząca działalność. Stanowi o tym art. 27 ust. 12 ustawy.
Zatem osoba prowadząca działalność gospodarczą i opłacająca podatek dochodowy w formie ryczałtu od przychodów ewidencjonowanych, na zasadach określonych w ustawie z 20 listopada 1998 r., ma prawo odliczyć od zryczałtowanego podatku dochodowego faktycznie opłaconą składkę na ubezpieczenie zdrowotne również za osobę z nią współpracującą. Prawo takie ma również osoba opodatkowana na zasadach ogólnych.
Adres osoby współpracującej
Za osobę współpracującą z osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność oraz zleceniobiorcami uważa się małżonka, dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione, rodziców, macochę i ojczyma oraz osoby przysposabiające, jeżeli pozostają z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym i współpracują przy prowadzeniu tej działalności lub wykonywaniu umowy agencyjnej lub umowy zlecenia (nie dotyczy to osób, z którymi została zawarta umowa o pracę w celu przygotowania zawodowego). Warto zastanowić się, czy można prowadzić wspólne gospodarstwo domowe, mając dwa różne miejsca zamieszkania, co może się zdarzyć w rzeczywistości gospodarczej.
Zgodnie z definicją słownikową „zajmować się gospodarstwem domowym”, oznacza „prowadzić dom”. Termin „osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym” oznacza więc osoby razem zamieszkujące, czyli faktycznie przebywające „pod jednym dachem” z zamiarem wspólnego mieszkania. Warto jednak podkreślić, iż czasowa nieobecność któregoś z domowników nie musi oznaczać, że nie pozostaje on we wspólnym gospodarstwie domowym, nawet jeśli nieobecność trwa dłuższy czas — każdy przypadek należy rozstrzygać odrębnie.
PRZYKŁAD. Pani Ewa K. prowadzi działalność gospodarczą. Mąż pani Ewy mieszka razem z nią, pomagając jednocześnie w prowadzeniu działalności. Jest zgłoszony jako osoba współpracująca. Niedługo jednak mąż będzie musiał się przemeldować do drugiego nowego mieszkania, należącego do państwa K. Czy nadal będzie uważany za osobę współpracującą? Czy osoba współpracująca może mieć inny adres niż osoba prowadząca działalność gospodarczą? Odpowiedź w tym przypadku jest następująca. Osoby wspólnie prowadzące gospodarstwo domowe powinny mieć wspólny adres. Jeżeli więc mąż zmieni miejsce zamieszkania, przestanie być uważany za osobę współpracującą. Należy jednak podkreślić, iż nie zawsze miejsce zamieszkania odpowiada adresowi zameldowania, wobec czego — zgodnie z omawianym przepisem — decydować powinno w takim wypadku miejsce zamieszkania.
Orzecznictwo sądowe
NIP nie jest majątkiem wspólnym
Ustawa z 1993 r. o VAT nie traktuje małżonków jako jednego podmiotu podatkowego. W szczególności zgłoszenie rejestracyjne i numer identyfikacji podatkowej nie stanowią majątku wspólnego małżonków — wyrok NSA z 29 października 1999 r., I Sa/Gd 1317/97, niepublikowany.
Hipoteka przymusowa
Podstawą wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości stanowiącej przedmiot współwłasności łącznej podatnika i jego małżonka nie może być administracyjny tytuł wykonawczy wystawiony tylko przeciwko podatnikowi, podstawę tę może stanowić tytuł wystawiony na oboje małżonków — uchwała Sądu Najwyższego z 8 października 2003 r., III CZP 68/03, niepublikowany.
Brak podpisu na wspólnym zeznaniu
Brak podpisu jednego z małżonków na wspólnym zeznaniu rocznym jest równoznaczny z brakiem wniosku tego małżonka o łączne opodatkowanie. Brak zaś wniosku obojga małżonków w zeznaniu rocznym i to w sytuacji, gdy zeznanie to nie ma już — wobec śmierci jednego z małżonków — charakteru zeznania wspólnego, uniemożliwia zastosowanie łącznego opodatkowania małżonków, bez względu na to, że spełnione zostały pozostałe warunki określone przepisami art. 6 ust. 2 i 3 ustawy z 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych — wyrok NSA z 18 lutego 1999 r., I SA/Wr 792/97, niepublikowany.
Imiona obojga małżonków w decyzji
Użyte w art. 6 ust. 2 ustawy z 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych określenie „podatek ustala się na imię obojga małżonków” oznacza, że decyzja musi wymieniać imiona obojga małżonków, jeżeli określa podatek w wyniku złożonego przez tych małżonków wniosku o jego ustalenie od sumy ich dochodów. Użyte, przyjęte zwyczajowo określenie „państwo” zamiast „małżonkowie” — nie może oznaczać wadliwego oznaczenia adresatów decyzji, skoro zwyczajowo termin „państwo” użyty przy imionach i nazwisku danych osób oznacza małżonków — wyrok NSA z 27 kwietnia 2000 r., SA/Sz 434/99, niepublikowany.
Opodatkowanie małżonków a rozdzielność majątkowa
W przypadku gdy małżonkowie, pomiędzy którymi istnieje rozdzielność majątkowa, dokonali wydatków wskazujących na uzyskanie przychodu niemającego pokrycia w ujawnionych źródłach przychodu, organ podatkowy zobowiązany jest do ścisłego określenia, w jakiej części wydatki te zostały poniesione przez każdego z małżonków z osobna — wyrok SN z 8 stycznia 2003 r., III RN 234/01, niepublikowany.
Zwrot nadpłaty
Z chwilą ustania małżeńskiej wspólności majątkowej wszystkie wcześniej objęte nią przedmioty majątkowe podlegają wspólności w częściach ułamkowych, której podmiotami w przypadku śmierci jednego z małżonków stają się pozostały małżonek i spadkobiercy zmarłego. Przy czym oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku, który był objęty wspólnością ustawową. Zasada ta dotyczy również wierzytelności. Zatem dla ustalenia prawa skarżącego do zwrotu 1/2 nadpłaty przypadającej na jego zmarłego małżonka niezbędne jest wykazanie przez tegoż, że jest jedynym spadkobiercą — wyrok NSA z 14 lutego 2001 r., I SA/Gd 1361/99, niepublikowany.
Opodatkowany tylko łączny dochód
Zawarta w art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz.U. z 1993 r. nr 90, poz. 416 z późn. zm.) konstrukcja łącznego dochodu małżonków oparta jest na założeniu, że podmiotem podatkowym są małżonkowie, a zatem opodatkowaniu powinien podlegać łączny dochód osiągnięty przez nich w roku podatkowym. Podmiotem podatkowym stają się małżonkowie i skutek ten trwa również w postępowaniu w przedmiocie nadpłaty podatku, która — co do zasady — jest nadpłaconym lub nienależnie zapłaconym podatkiem. Stwierdzenie nadpłaty lub odmowa stwierdzenie nadpłaty w sytuacji skorzystania przez małżonków z uprawnienia wspólnego zeznania rocznego zawsze dotyczyć będzie zatem łącznego opodatkowania małżonków za dany rok podatkowy. Natomiast rozłączne opodatkowanie małżonków może nastąpić wyłącznie wtedy, gdy w trakcie postępowania okazałoby się, iż nie spełnili oni warunków łącznego opodatkowania wymienionych w art. 6 ust. 2 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych — wyrok NSA z 29 listopada 2000 r., SA/Sz 1416/99, niepublikowany.
Strata jednego z małżonków
Nie jest możliwe przy łącznym opodatkowaniu małżonków odejmowanie straty jednego z małżonków od dochodu drugiego — wyrok NSA w Szczecinie z 12 czerwca 1997 r., SA/Sz 1118/96, niepublikowany.
Przekazanie żonie firmy prowadzonej przez męża
Popularnym zjawiskiem w naszej rzeczywistości gospodarczej jest prowadzenie działalności gospodarczej przez osoby fizyczne, w formie jednoosobowego przedsiębiorstwa. W życiu zdarzają się różne sytuacje, chociażby zły stan zdrowia podatnika, które zmuszają do podjęcia decyzji — co dalej. Jedną z możliwości jest przekazanie firmy współmałżonkowi. Pojawiają się wówczas wątpliwości i pytania, jak tego dokonać? Czy trzeba zlikwidować firmę i zapłacić VAT i jak tę operację przeprowadzić? W jaki sposób przekazać żonie czy mężowi majątek firmy? Trzeba stwierdzić, iż wiąże się z tym szereg obowiązków formalnych.
Załóżmy, iż to mąż ma zamiar przekazać firmę żonie. W świetle przepisów podatku od towarów i usług prowadzona dotychczas przez męża działalność gospodarcza jest traktowana jako oddzielna działalność osoby fizycznej, będącej odrębnym podatnikiem VAT na podstawie nadanego przez urząd skarbowy numeru NIP. Warto wskazać tu na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego (patrz: tabela orzecznictwo), w którym sąd stwierdza, iż NIP nie należy do majątku wspólnego małżonków. Przekazanie przedsiębiorstwa żonie spowoduje zatem określone konsekwencje w VAT. Należy jednak podkreślić, iż sama czynność przekazania żonie firmy nie podlega opodatkowaniu VAT.
W ustawie o VAT przewidziany jest przepis wyłączający stosowanie jej przepisów do sprzedaży przedsiębiorstwa, ale nie ma tam mowy o darowiźnie. Żaden przepis ustawy o VAT nie nakazuje opodatkowania darowizny przedsiębiorstwa. Podatkowi temu podlegają sprzedaż towarów i czynności z nią zrównane. Przedsiębiorstwa nie można uznać za towar, co uzasadnia tezę, że darowizna przedsiębiorstwa nie podlega ustawie o VAT. Przekazanie firmy spowoduje, że przede wszystkim dojdzie do likwidacji prowadzonej dotychczas działalności gospodarczej, a tym samym zakończenia wykonywania czynności podlegających opodatkowaniu VAT. Jako podatnik VAT przedsiębiorca przekazujący firmę będzie zobowiązany do zgłoszenia likwidacji działalności gospodarczej, w ramach której dokonywał czynności podlegających VAT. Zgłoszenie dokonane na formularzu VAT-Z stanowi podstawę do wykreślenia z rejestru podatników VAT. Przepis art. 6a ustawy z 8 stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym (Dz.U. nr 11, poz. 50 z późn. zm.) określa sposób postępowania oraz skutki dla podatnika VAT w przypadku zaprzestania przez niego wykonywania czynności będących przedmiotem opodatkowania, w tym m.in. obowiązek zawiadomienia właściwego organu podatkowego. Jednocześnie, z chwilą przejęcia prowadzenia firmy przez żonę, powstanie — na podstawie art. 5 ust. 1 ustawy o VAT — nowy podatnik podatku od towarów i usług, który będzie podlegał obowiązkowi odrębnego zarejestrowania w VAT i zostanie mu nadany nowy numer NIP. W tym celu musi ona złożyć formularz zgłoszenia rejestracyjnego VAT-R. Dokonać tego należy przed dniem wykonania pierwszej czynności opodatkowanej. Podjęcie przez żonę działalności gospodarczej wymagało będzie również złożenia formularza NIP-1, który ma charakter aktualizacyjny, przy założeniu, że podmiot podejmujący działalność posiada już NIP. Żona, jako nowy podmiot rozpoczynający działalność, może również skorzystać z wyboru zwolnienia podmiotowego z VAT do osiągnięcia — w proporcji do okresu prowadzonej sprzedaży — kwoty limitu wartości sprzedaży towarów uprawniającej do wyboru tego zwolnienia, na podstawie art. 14 ust. 6 ustawy o VAT.
Jak już wspomniałam, fakt zaprzestania wykonywania czynności opodatkowanych podatkiem od towarów i usług należy zgłosić urzędowi skarbowemu, który dokonał rejestracji, w celu wykreślenia z rejestru podatników VAT, co następnie spowoduje powstanie obowiązku podatkowego w VAT, określonego w art. 6a ust. 1 ustawy o VAT. Zgodnie z tym przepisem podatnik obowiązany jest do opodatkowania podatkiem od towarów i usług towarów własnej produkcji oraz towarów, które po nabyciu nie zostały odsprzedane. Przez pojęcie towaru na gruncie ustawy o VAT należy rozumieć rzeczy ruchome, jak również wszelkie postacie energii, budynki, budowle lub ich części, będące przedmiotem czynności określonych w art. 2, które wymienione są w klasyfikacjach wydanych na podstawie przepisów o statystyce państwowej, zgodnie z art. 4 pkt 1 ustawy. Obowiązek opodatkowania odnosi się wyłącznie do towarów, które znajdują się na stanie w dniu zgłoszenia zaprzestania działalności i w stosunku do których przysługiwało prawo do obniżenia podatku należnego o podatek naliczony. Obowiązku tego nie mają podatnicy, którzy korzystali ze zwolnienia podmiotowego z VAT na podstawie art. 14 ust. 1 i 6 ustawy o VAT (wybrali zwolnienie z podatku ze względu na niski obrót).
Inwentaryzacja w firmie męża i przekazanie majątku żonie
Przepis art. 6a ustawy o VAT określa również dokładny tryb postępowania w przypadku likwidacji działalności. Przede wszystkim należy w ciągu 30 dni od dnia zaprzestania działalności sporządzić spis z natury towarów posiadanych na dzień likwidacji. W spisie nie ma obowiązku wykazywania towarów, od których nie przysługiwało odliczenie VAT. W terminie 14 dni od dnia zakończenia spisu należy zawiadomić urząd skarbowy o jego dokonaniu, ustalonej spisem wartości towarów i kwocie podatku należnego. Podstawą opodatkowania (wartością towarów) wyszczególnionych w spisie jest cena sprzedaży towaru stosowana w sprzedaży z głównym odbiorcą, a w przypadku braku głównego odbiorcy — ceny przeciętne stosowane w danej miejscowości lub na danym rynku w dniu zaprzestania działalności, pomniejszone o kwotę należnego podatku. Obowiązek podatkowy w VAT powstanie w dniu, w którym powinien być sporządzony spis z natury, nie później jednak niż 30 dnia od zaprzestania wykonywania czynności podlegających opodatkowaniu. Ustalony w wyniku spisu VAT należy ująć w rozliczeniu ostatniej składanej w urzędzie skarbowym deklaracji, tj. w terminie do 25 dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym powstał obowiązek podatkowy. Podatek naliczony od zakupów dokonanych w miesiącu zaprzestania działalności lub nierozliczony z poprzednich miesięcy zmniejszy podatek należny tylko do wysokości wykazanego w rozliczeniu podatku należnego.
Niedopełnienie obowiązku sporządzenia spisu z natury w określonym terminie lub sporządzenie go w sposób nierzetelny skutkuje możliwością określenia przez urząd skarbowy wartości towarów w drodze oszacowania i określenia zobowiązania podatkowego z zastosowaniem stawki 22 proc. VAT, bez możliwości odliczenia podatku naliczonego.
Towary objęte spisem z natury (towary handlowe, środki trwałe, budynki, budowle, wyposażenie), po zaprzestaniu działalności i pod warunkiem rozliczenia VAT, są zwolnione z tego podatku przez 12 miesięcy (od dnia powstania obowiązku podatkowego). A zatem ich sprzedaż, przekazanie, darowizna czy inna czynność określona w art. 2 ustawy, podlegająca temu przepisowi, będzie również zwolniona z VAT. Przekazanie tych towarów żonie do utworzonej przez nią firmy, po dopełnieniu wynikających z art. 6a ustawy obowiązków, nie będzie już podlegało opodatkowaniu VAT.
Dochód do opodatkowania
Ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych przewiduje, że na dzień zakończenia działalności gospodarczej, który podatnik określa w zawiadomieniu złożonym w urzędzie skarbowym, należy sporządzić remanent. Obejmuje on swoim zakresem towary, materiały podstawowe i pomocnicze, półwyroby, wyroby gotowe, braki i odpadki oraz składniki wyposażenia. W remanencie likwidacyjnym dla celów podatku dochodowego nie uwzględnia się środków trwałych. Remanent likwidacyjny jest podstawą do ustalenia dochodu na dzień likwidacji. Dochód wynika z wartości remanentu oraz wskaźnika procentowego, jaki powstaje z udziału dochodu w przychodzie, w ostatnich trzech miesiącach poprzedzających miesiąc likwidacji działalności. Jeżeli w tym okresie dochód nie wystąpił, pod uwagę bierzemy stosunek dochodu do przychodu w roku poprzedzającym rok likwidacji. Od tak ustalonego dochodu podatnik jest obowiązany odprowadzić 10-proc. zryczałtowany podatek. Jeżeli likwidacja nastąpiła w trakcie roku do listopada włącznie, podatek płatny jest w terminie płatności zaliczki, tj. do 20 dnia następnego miesiąca. Podatnik składa deklarację PIT-5 wraz z załącznikiem PIT-5X oraz jednym egzemplarzem sporządzonego remanentu likwidacyjnego. Jeżeli podatnik kończy działalność w grudniu, zryczałtowany podatek powinien wykazać w zeznaniu rocznym.
Darowizna przedsiębiorstwa osobie fizycznej powoduje, że czynność ta podlega podatkowi od spadków i darowizn, natomiast nie podlega podatkowi dochodowemu (art. 2 ust. 1 pkt 3 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych).
WARTO WIEDZIEĆ
Od ustalonego w toku remanentu likwidacyjnego dochodu podatnik jest obowiązany odprowadzić 10-proc. zryczałtowany podatek.
Bez podatku od spadków i darowizn
W omawianym przypadku można skorzystać z art. 4 ust. 1 pkt 10 ustawy o podatku od spadków i darowizn (t.j. Dz.U. z 1997 r., nr 16, poz. 89 z późn. zm.), na mocy którego zwolnione jest nabycie przez małżonka lub zstępnych w drodze spadku lub darowizny zakładu wytwórczego, budowlanego, handlowego, usługowego lub jego części, pod warunkiem że zakład ten będzie prowadzony przez nabywcę w stanie niepogorszonym przez okres co najmniej 5 lat od dnia przyjęcia spadku lub darowizny. Niedotrzymanie tych warunków powoduje utratę zwolnienia od podatku, z wyjątkiem niemożności dalszego prowadzenia tej działalności na skutek zdarzeń losowych. W przypadkach tych podatek obniża się proporcjonalnie do okresu prowadzenia działalności przez spadkobiercę lub obdarowanego.
Obowiązki wobec ZUS
Kończąc działalność, przedsiębiorca jest zobowiązany do wyrejestrowania się z ubezpieczeń na druku ZUS ZWUA oraz wyrejestrowanie siebie jako płatnika składek na druku ZUS ZWPA. Płatnik składek ma również obowiązek wyrejestrowania pracowników, co czyni na formularzu ZUS ZWUA. Z kolei przedsiębiorca podejmujący działalność zobowiązany jest do zarejestrowania się jako płatnik składek (ZUS ZFA) oraz do zarejestrowania się jako ubezpieczony (ZUS ZUA). Na płatniku ciąży także obowiązek zarejestrowania pracowników.
Wspólne zeznanie podatkowe małżonków
Zawarta w art. 6 ust. 2 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych konstrukcja łącznego dochodu małżonków oparta jest na założeniu, że podmiotem podatkowym są małżonkowie, a zatem opodatkowaniu powinien podlegać łączny dochód osiągnięty przez nich w roku podatkowym. Uregulowanie prawne zawarte w wymienionym przepisie jest odstępstwem od zasady przyjętej w art. 6 ust. 1 omawianej ustawy przyjmującej regułę odrębnego opodatkowania małżonków od osiągniętych przez nich dochodów. Łączne opodatkowanie małżonków od sumy ich dochodów może mieć miejsce jedynie po spełnieniu przez małżonków następujących warunków: podleganiu przez obydwojga małżonków nieograniczonemu obowiązkowi podatkowemu, istnieniu między małżonkami wspólności majątkowej, złożeniu przez małżonków wspólnego zeznania rocznego o osiąganych przez nich dochodach wraz z wnioskiem o wspólne opodatkowanie. Spełnienie powyższych warunków powoduje ten skutek, że podmiotem podatkowym stają się małżonkowie i skutek ten trwa również w postępowaniu w przedmiocie nadpłaty podatku, która — co do zasady — jest nadpłaconym lub nienależnie zapłaconym podatkiem. Stanowisko takie potwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 29 listopada 2000 r. (SA/Sz 1416/99, niepublikowany). Sąd m.in. wyraził pogląd, że stwierdzenie nadpłaty lub odmowa stwierdzenie nadpłaty w sytuacji skorzystania przez małżonków z uprawnienia wspólnego zeznania rocznego zawsze dotyczyć będzie łącznego opodatkowania małżonków za dany rok podatkowy. Natomiast rozłączne opodatkowanie małżonków może nastąpić wyłącznie wtedy, gdy w trakcie postępowania okazałoby się, iż nie spełnili oni warunków łącznego opodatkowania wymienionych w art. 6 ust. 2 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych.
WARTO WIEDZIEĆ
Nie można rozliczyć się wspólnie z małżonkiem, jeśli zmarł on przed złożeniem zeznania i nie zdążył podpisać wniosku o wspólne opodatkowanie, lub jeżeli małżeństwo ustało w trakcie roku podatkowego.
Określenie zaległości podatkowej wspólnie rozliczających się małżonków
Z nietypową sytuacją mamy do czynienia, jeśli podatnik prowadzi działalność gospodarczą, opłaca w ciągu roku zaliczki na podatek, następnie rozliczy się razem z małżonkiem, a w toku kontroli okaże się, iż zaniżył w deklaracjach kwoty zaliczek na podatek. Konsekwencją tego zaniżenia było z kolei zaniżenie podatku w zeznaniu podatkowym złożonym wspólnie z małżonką, która np. nie osiągała w roku podatkowym żadnych dochodów. Powstaje wówczas pytanie, czy to podatnik wykazał zaniżoną kwotę należnego podatku za rok podatkowy, czy dokonali tego oboje małżonkowie. Odpowiedź może mieć istotne znaczenie zwłaszcza w sytuacji, gdy między małżonkami nastąpią jakieś ważne zmiany, np. separacja lub rozwód.
PRZYKŁAD. Podatnik w ciągu roku zadeklarował łączną kwotę zaliczek na podatek w wysokości 1150 zł (i kwotę tę uiścił), natomiast według kontroli suma należnych zaliczek na podatek wyniosła 2300 zł. Podatek za rok podatkowy według podatnika wyniósł 800 zł, natomiast według kontroli — 1500 zł. Wpłacone i ustalone przez kontrolę zaliczki przedstawiały się następująco:
Warto przytoczyć pismo dyrektora Departamentu Systemu Podatkowego Ministerstwa Finansów z 5 maja 2003 r. (nr SP2/841- -1340/1836/02/DK). W piśmie tym wyjaśniono, iż zgodnie z art. 6 ust. 2 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz.U. z 2000 r. nr 14, poz. 176 z późn. zm.) małżonkowie mogą być opodatkowani łącznie od sumy swoich dochodów, jeżeli spełniają warunki określone w tym przepisie. Jeżeli zatem małżonkowie składają wspólne zeznanie podatkowe, tym samym ich dochody uzyskane w roku podatkowym, składające się na dochody łącznie opodatkowane oraz zobowiązania podatkowe z tego tytułu, stają się wspólne. Powyższe znajduje potwierdzenie w powołanym wcześniej art. 6 ust. 2, który stanowi, że w takim przypadku podatek należny za rok podatkowy określa się na imię obojga małżonków. Omówione zasady stosuje się również do małżonków, z których jeden nie uzyskał w roku podatkowym dochodów podlegających wykazaniu we wspólnym zeznaniu rocznym. W piśmie stwierdzono, iż w takim przypadku decyzję określającą stwierdzone w trakcie kontroli zaległości podatkowe należy wydać na oboje małżonków. W decyzji tej należy określić zaległości w podatku za rok podatkowy (w przykładzie: zaległości powstałe w zaliczkach za miesiące IVIX, z tym że za IX w niepełnej wysokości, tj. w kwocie 50 zł) oraz odsetki za zwłokę na dzień wydania decyzji, naliczone od powyższych zaległości. W dalszej części pisma stwierdzono, iż w dochodach wspólnie opodatkowanych nie mieszczą się jednak dochody stanowiące podstawę do ustalenia w ciągu roku podatkowego zaliczek, które nie stały się elementem podatku należnego za rok podatkowy. W związku z powyższym odsetki naliczone od nieuregulowanych w całości zaliczek (w przykładzie: za miesiące XXII) obciążać będą tylko tego małżonka, od którego zaliczki były należne i który dopuścił się zwłoki w ich regulowaniu. W tym zakresie należy więc wydać na tego małżonka odrębną decyzję. Jednocześnie w uzasadnieniu decyzji należy wskazać prawidłowe kwoty zaliczek, od których nalicza się odsetki za zwłokę. W piśmie stwierdzono, iż należy mieć także na uwadze, że ustawą z 12 września 2002 r. o zmianie ustawy — Ordynacja podatkowa oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 169, poz. 1387), która weszła w życie 1 stycznia 2003 r., dokonano zmiany art. 21 par. 3. W związku z powyższym w decyzjach wydanych po 1 stycznia 2003 r. nie określa się wysokości zaległości podatkowych, lecz wysokość zobowiązań podatkowych. Nie ma przeciwwskazań, aby dla celów ewentualnego wystawienia tytułów wykonawczych kwoty zaległości były wskazane w uzasadnieniu decyzji.
WARTO WIEDZIEĆ
Ustawą z 12 września 2002 r. o zmianie ustawy — Ordynacja podatkowa oraz o zmianie niektórych innych ustaw wprowadzono solidarną odpowiedzialność wspólnie opodatkowanych małżonków za zobowiązania podatkowe (art. 92 par. 3), która w sposób jednoznaczny potwierdza dotychczasową zasadę wspólnego obciążenia małżonków skutkami zaniżenia dochodów podlegających opodatkowaniu we wspólnym zeznaniu rocznym.
Różne miejsca zamieszkania małżonków a ulga
Zdarza się, że między małżonkami istnieje wspólność majątkowa, ale sytuacja rodzinna wymaga np., żeby małżonkowie przez jakiś czas mieszkali oddzielnie. Powstaje wówczas pytanie o prawo do korzystania z ulgi remontowej. Ulga ta nadal pozostaje jeszcze przez pewien czas w naszym systemie podatkowym, dlatego warto poświęcić jej nieco uwagi. Otóż, jeśli między małżonkami istnieje wspólność majątkowa, to inne okoliczności nie mają wpływu na prawo do ulgi remontowej. Załóżmy, iż małżonkowie zamieszkują razem, a adres zameldowania męża jest inny. Zgodnie z art. 27a ust. 10 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych wysokość odliczeń od podatku dotyczy łącznie obojga małżonków, z wyjątkiem małżonków, w stosunku do których orzeczono separację. Tak więc małżonkowie powinni wykazać w załączniku PIT/D odliczenie z tytułu poniesionych wydatków mieszkaniowych, łącznie przez oboje małżonków. Jeżeli małżonkowie podlegają odrębnemu opodatkowaniu lub nie korzystają z prawa do łącznego opodatkowania — odliczeń tej ulgi powinni dokonać zgodnie z wnioskami zawartymi w zeznaniach rocznych bądź od podatku każdego z małżonków, w proporcji wskazanej we wniosku, bądź od podatku jednego z małżonków.
Tylko jeden z małżonków w urzędzie
Sytuacja małżonków zmieniła się znacznie od czasu wejścia w życie znowelizowanych przepisów Ordynacji podatkowej, tj. od 1 stycznia 2003 r. Przede wszystkim ustawodawca ustanowił zasadę jawności strony w przypadku małżonków opodatkowanych wspólnie. Od 1 stycznia 2003 r. w postępowaniu podatkowym obowiązuje nowa konstrukcja prawna strony, którą są małżonkowie. Mimo że małżonkowie to mąż i żona, według znowelizowanej Ordynacji podatkowej stanowią oni jedną stronę. Rozwiązanie to ma swój praktyczny wymiar. Jeśli małżonkowie skorzystają z łącznego opodatkowania w zeznaniu podatkowym, podatek zostanie określony na imię obojga małżonków. Jeśli zatem np. małżonkowie wykażą w zeznaniu kwotę podatku do zwrotu i urząd zechce skontrolować to zeznanie, małżonkowie, zgodnie z nowymi regulacjami Ordynacji podatkowej, nie muszą już stawiać się w urzędzie skarbowym razem. Wystarczy, że urząd odwiedzi jeden z małżonków i złoży stosowne wyjaśnienia. Możliwość taką daje znowelizowany art. 133 par. 3 Ordynacji podatkowej, który uznaje małżonków za jedną stronę postępowania.
Orzecznictwo sądowe
Decyzja o rozłącznym opodatkowaniu
Skorzystanie przez małżonków z uprawnienia przewidzianego w art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz.U. z 1993 r. nr 90, poz. 416 ze zm.) wywołuje skutki, które może odwrócić tylko ich rozłączne opodatkowanie w drodze decyzji wydanej w trybie art. 45 ust. 6 tej ustawy, i to tylko z tej przyczyny, iż nie spełniali oni przepisanych warunków do łącznego opodatkowania. Konsekwencją powyższego jest trwałość łącznego opodatkowania małżonków za dany rok podatkowy, choćby sama wysokość należnego od małżonków podatku została określona w innej wysokości niż zeznana z powodu ustalenia innej podstawy opodatkowania (dochodu i odliczeń od dochodu) — wyrok NSA w Gdańsku z 24 czerwca 1998 r., I SA/Gd 620/96, ONSA z 1999 r. nr 1, poz. 37.
Konkubinat wyklucza łączne opodatkowanie
Osoby pozostające w konkubinacie nie mogą korzystać z możliwości łącznego opodatkowania dochodów. (...) Zasadą jest odrębne opodatkowanie każdego z małżonków. Opodatkowanie łączne zaś, według zasad przewidzianych w art. 6 ust. 2 ustawy z 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, uwarunkowane jest kilkoma przesłankami, a w tym m.in. istnieniem wspólności majątkowej pomiędzy małżonkami w rozumieniu kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wyłączenie bądź ustanie wspólności ustawowej uniemożliwia łączne opodatkowanie dochodów. (...) Oczywiste jest, że osoby pozostające w konkubinacie nie mogą korzystać z możliwości łącznego opodatkowania dochodów. Nie tylko bowiem nie są małżonkami, ale również nie istnieje między nimi wspólność majątkowa, jak tego wymaga art. 6 ust. 2 ustawy — wyrok NSA w Warszawie z 16 maja 1997 r., III SA 63/96, niepublikowany.
Odpowiedzialność współmałżonka za zobowiązania podatkowe
Ordynacja podatkowa znacznie pogorszyła sytuację małżonków w sferze odpowiedzialności za zobowiązania podatkowe. Od 1 stycznia 2003 r. fiskus może zabezpieczyć swoje należności nie tylko na majątku podatnika, ale również na majątku wspólnym podatnika i jego małżonka. Małżonkowie muszą pamiętać o tym, że każde z nich odpowiada za zobowiązania podatkowe powstałe w trakcie małżeństwa, także po jego ustaniu wskutek rozwodu lub śmierci małżonka.
Od 1 stycznia 2003 r. fiskus może ustanowić hipotekę nie tylko na majątku podatnika, ale również na majątku wspólnym podatnika i jego małżonka. Artykuł 33 par. 1 Ordynacji podatkowej daje urzędowi skarbowemu możliwość zabezpieczenia swoich należności także w odniesieniu do majątku małżonka podatnika. Do tego czasu zabezpieczenie było dopuszczalne jedynie w odniesieniu do mienia należącego do majątku odrębnego podatnika, a więc majątku powstałego wskutek intercyzy lub uzyskanego w spadku albo w wyniku darowizny. W przypadku zabezpieczenia na majątku wspólnym małżonków ma zastosowanie art. 29 par. 2 znowelizowanej Ordynacji podatkowej. W przypadku osób pozostających w związku małżeńskim odpowiedzialność za zobowiązania podatkowe obejmuje majątek odrębny podatnika oraz majątek wspólny podatnika i jego małżonka. Skutki prawne ograniczenia, zniesienia, wyłączenia lub ustania wspólności majątkowej nie odnoszą się do zobowiązań podatkowych powstałych przed dniem:
zawarcia umowy o ograniczeniu lub wyłączeniu ustawowej wspólności majątkowej,
zniesienia wspólności majątkowej prawomocnym orzeczeniem sądu,
ustania wspólności majątkowej w przypadku ubezwłasnowolnienia małżonka,
uprawomocnienia się orzeczenia sądu o separacji.
W przypadku wydania decyzji określającej wysokość zobowiązania podatkowego, zabezpieczeniu przed wydaniem takiej decyzji podlegać będzie również kwota odsetek za zwłokę należnych od zobowiązania na dzień wydania decyzji o zabezpieczeniu.
W konsekwencji małżonkowie muszą pamiętać o tym, że odpowiadają za swoje zobowiązania także po ustaniu małżeństwa, jeśli zobowiązania te powstały w trakcie trwania tego małżeństwa.
WARTO WIEDZIEĆ
W przypadku osób pozostających w związku małżeńskim odpowiedzialność za zobowiązania podatkowe obejmuje majątek odrębny podatnika oraz majątek wspólny podatnika i jego małżonka. Rozwiedzeni małżonkowie odpowiadają wzajemnie za swoje zobowiązania podatkowe powstałe w trakcie małżeństwa.
Zabezpieczenie przed wydaniem decyzji
Niekorzystne dla małżonków jest to, że po nowelizacji Ordynacji podatkowej fiskus ma możliwość zabezpieczenia swoich należności przed wydaniem decyzji. Może więc tego dokonać już w toku kontroli podatkowej lub postępowania podatkowego. Nowelizacja Ordynacji podatkowej jednoznacznie na korzyść fiskusa rozstrzygnęła istniejące do tego czasu wątpliwości co do możliwości zabezpieczenia w toku kontroli podatkowej. Tak więc w toku kontroli organ podatkowy może dokonać zabezpieczenia przed wydaniem następujących decyzji:
ustalającej wysokość zobowiązania podatkowego,
określającej wysokość zobowiązania podatkowego,
określającej wysokość zwrotu podatku.
Tryb dokonania zabezpieczenia przedstawia się następująco. Organ podatkowy występuje do organu egzekucyjnego o dokonanie zabezpieczenia w oparciu o przepisy ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz.U. z 2002 r., nr 110, poz. 968 z późn. zm.). Decyzja wydana na podstawie art. 33 Ordynacji podatkowej, przekazana organowi egzekucyjnemu w celu dokonania zabezpieczenia jest równocześnie wnioskiem o zabezpieczenie. Zabezpieczenia dokonuje się poprzez wydanie zarządzenia o zabezpieczeniu przez organ egzekucyjny. Zarządzenie to powinno określać obowiązek, którego zabezpieczenie dotyczy oraz sposób i zakres zabezpieczenia.
WARTO WIEDZIEĆ
Zabezpieczenie należności podatkowych nastąpić może poprzez: zajęcie pieniędzy, wynagrodzenia za pracę, wierzytelności z rachunków bankowych i wkładów oszczędnościowych, innych wierzytelności i praw majątkowych, dokonanie wpisu hipoteki przymusowej w księdze wieczystej, założonej dla nieruchomości będącej własnością zobowiązanego (lub współwłasnością).
Po przekształceniu się zajęcia zabezpieczającego w egzekucyjne (w przypadku stwierdzenia wymagalności zabezpieczonych należności) powstają koszty postępowania egzekucyjnego, które obciążają podatnika. Koszty postępowania zabezpieczającego ponosi natomiast organ podatkowy.
Odpowiedzialność małżonka zamiast podatnika
Niestety małżonek podatnika musi liczyć się z tym, iż organ podatkowy może wydać decyzję o odpowiedzialności osoby trzeciej, w tym małżonka, bez konieczności uprzedniego wydania decyzji o odpowiedzialności podatnika. Umożliwia to art. 109 Ordynacji podatkowej. Organ podatkowy może więc nie żądać swojej należności od podatnika, tylko bezpośrednio od osoby trzeciej, w tym jego małżonka. Fiskus może ponadto ustanowić hipotekę czy też zastaw skarbowy na majątku takiej osoby. Tak więc małżonek podatnika może się zdziwić, kiedy na prywatnym samochodzie, nie związanym z działalnością gospodarczą, organ podatkowy ustanowi zastaw skarbowy. Do 1 stycznia 2003 r. mógł to zrobić tylko na samochodzie lub innej rzeczy, stanowiącej składnik majątkowy związany z działalnością gospodarczą. Małżonkowie muszą więc pamiętać o tym, iż zastaw skarbowy może być ustanowiony na wszystkich będących własnością podatnika oraz stanowiących współwłasność łączną podatnika i jego małżonka rzeczach ruchomych oraz zbywalnych prawach majątkowych. Minimalna wartość rzeczy lub praw na których można ustanowić zastaw, wynosi obecnie 10 000 zł. Zastaw skarbowy powstaje z dniem wpisu do rejestru zastawów skarbowych.
Odpowiedzialność za podatki zmarłego małżonka
W przypadku śmierci podatnika, w myśl art. 97 par. 1 Ordynacji podatkowej spadkobiercy podatnika przejmują przewidziane w przepisach prawa podatkowego majątkowe prawa i obowiązki spadkodawcy. W myśl art. 104 Ordynacji podatkowej, jeżeli spadkodawca był podatnikiem podatku dochodowego od osób fizycznych, organ podatkowy informuje spadkobierców na podstawie posiadanych danych o wysokości dochodu lub przychodu spadkodawcy oraz o wysokości wpłaconych zaliczek na podatek lub podatku, podając równocześnie przypadającą do zapłaty kwotę podatku lub kwotę nadpłaty. Jeżeli spadkodawca poniósł wydatki uprawniające do ulg podatkowych, spadkobierca w terminie 30 dni od dnia otrzymania takich informacji zawiadamia organ podatkowy o wysokości poniesionych wydatków. Po upływie tego terminu, organ podatkowy doręcza spadkobiercom decyzję ustalającą wysokość zobowiązania podatkowego lub stwierdzającą nadpłatę. Według art. 922 ustawy — Kodeks cywilny, prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób. Spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, zaś otwarcie spadku powoduje nabycie go przez spadkobiercę. Powołanie do spadku wynika z ustawy lub testamentu. W rezultacie żona odpowiada m.in. za zaległości podatkowe zmarłego męża i po wydaniu przez naczelnika urzędu skarbowego decyzji ustalającej wysokość zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych jest zobowiązana do zapłaty podatku w terminie 14 dni od dnia doręczenia decyzji. Warto dodać, iż na podstawie art. 97a Ordynacji podatkowej, do spadkobiercy w zakresie przyjętych przez niego zobowiązań spadkodawcy stosuje się odpowiednio przepisy art. 48 par. 1-3 oraz art. 67 par. 1-2. Stosownie do art. 48 par. 1 Ordynacji podatkowej, organ podatkowy na wniosek podatnika, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem podatnika lub interesem publicznym może m.in. rozłożyć na raty zapłatę podatku oraz zapłatę zaległości podatkowej wraz z odsetkami za zwłokę. Z przepisu art. 67 par. 1 wynika natomiast, iż w wymienionych przypadkach na wniosek podatnika organ podatkowy może również umorzyć w całości lub w części zaległości podatkowe, odsetki za zwłokę lub opłatę prolongacyjną.
WARTO WIEDZIEĆ
Spadkobiercy podatnika przejmują przewidziane w przepisach prawa podatkowego prawa i obowiązki spadkodawcy. Małżonek zmarłego podatnika ma więc prawo zarówno do nadpłaty podatku, jak też musi uregulować jego zaległości podatkowe.
Opodatkowane zniesienie współwłasności
W opracowaniu starałam się przedstawić konsekwencje podatkowe zaistniałych w trakcie trwania małżeństwa zdarzeń. Z pewnością ze względu na charakter opracowania i jego objętość nie sposób przedstawić wszystkich możliwych w trakcie trwania małżeństwa sytuacji, powodujących skutki podatkowe. Podsumowując, chciałabym zwrócić uwagę na jeszcze jedno zdarzenie. Co jeszcze może się przytrafić małżonkom? Otóż, niestety, może dojść do rozwiązania małżeństwa poprzez rozwód. Samo to zdarzenie nie wywołuje skutków podatkowych, poza faktem, iż od tej daty byli małżonkowie nie odpowiadają już za zobowiązania drugiego z małżonków, powstałe po tej dacie. Ale niestety, zniesienie współwłasności może skutkować w pewnych okolicznościach koniecznością zapłaty podatku.
WARTO WIEDZIEĆ
Otóż od 1 stycznia 2003 r. funkcjonuje w polskim systemie podatkowym regulacja, w myśl której opodatkowaniu podlega nabycie przez osoby fizyczne własności rzeczy w związku z nieodpłatnym zniesieniem współwłasności. Zasada ta wynika z art. 1 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn.
Należy podkreślić, iż opodatkowaniu podlega jedynie takie nieodpłatne zniesienie współwłasności, w wyniku którego jeden z dotychczasowych współwłaścicieli zostaje właścicielem rzeczy.
Z sytuacją taką mamy do czynienia wówczas, gdy znoszona jest współwłasność np. nieruchomości, a dotychczasowi współwłaściciele nie stosują w związku z tym wzajemnych dopłat ani spłat. Własność rzeczy nabywa jeden z dotychczasowych współwłaścicieli. Opodatkowaniu podatkiem od spadków i darowizn podlega wówczas tylko część nabytej w ten sposób rzeczy, czyli wartość udziałów nabytych nieodpłatnie. Obowiązek podatkowy powstaje z chwilą zawarcia umowy lub ugody albo uprawomocnienia się orzeczenia sądu, jeżeli ich skutkiem jest nieodpłatne zniesienie współwłasności. Jeżeli zniesienie współwłasności następuje w drodze umowy, to obliczeniem i poborem podatku zajmuje się notariusz, sporządzający umowę aktu notarialnego. W takiej sytuacji notariusz określi podstawę i sposób obliczenia podatku, wartość rzeczy lub prawa majątkowego w części przekraczającej wartość udziału we współwłasności przysługującego nabywcy przed jej zniesieniem oraz grupę podatkową wynikającą z osobistego stosunku łączącego zbywcę z nabywcą. Ponadto notariusz określi kwotę pobranego podatku (lub też podstawę prawną niepobrania podatku). Podpisując ugodę majątkową, byli małżonkowie zetkną się jeszcze z jednym podatkiem. Notariusz pobierze taksę notarialną od sporządzenia aktu notarialnego oraz 22-proc. podatek od towarów i usług od kwoty tej taksy. Taksa notarialna pobierana jest nie tylko za sporządzenie aktu notarialnego ale również za wypisy tego aktu. Od tej kwoty także naliczany jest VAT. Warto jeszcze dodać, że jeżeli zniesienie współwłasności następuje na mocy orzeczenia sądu, wówczas podatnik ma obowiązek złożyć deklarację podatkową w terminie miesiąca od dnia powstania obowiązku podatkowego.
Przygotowała Wiesława Moczydłowska